Рейтинг
+48.38

Azərbaycan dili

36 üzv, 91 topik

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (U-Z)

ustadnamə
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında daha çox qoşma, bəzən də divani şəklində olan, məzmunca hikmə­tamiz şeir növü.
Bir ənənə olaraq aşıqlar dastana ustad­namə ilə başlayırlar. Məhəbbət dastanlarının əvvəlində, adə­­tən, üç ustadnamə verilirdi. Belә şeirlәrdə tәrbiyәvi, fəl­sәfi fikirlər yürüdülür, dünyanın vəfasızlığından, “beş­günlük” olmasından danışılır. Azәrbaycan el sәnәt­kar­larından Xәstә Qasım, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Aşıq Әlәsgәr vә başqalarının bir çox ustadnamələri vardır.
Ələsgərin sözün yеtir nisaba,
Sərf еdənlər səbt еləsin kitaba.

Hеç namərdin adı gəlməz hеsaba,
Mərd bir olar, onda iki ad olmaz.
Davamı →
 

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (S-T)

sadə cümlə
Tərkibində yalnız bir qrammatik əsası olan cümlə.
Baş üzvlərin iştirakına görə sadə cümlələrin adlıq, müəyyən şəxsli, qeyri-müəyyən şəxsli, ümumi şəxsli, şəxssiz cümlə kimi növləri var. İkincidərəcəli üzvlərin iştirakına görə isə sadə cümlələr müxtəsər və geniş cümlələrə bölünür.
sadə söz
Bir kökdən ibarət olan və tərkibində sözdüzəldici şəkilçi (leksik) işlənməyən söz: baş, su, üç, ağ, gəl, bərk, ara, də, ah, ay  və s.
Sadə sözlərin tərkibində bir və ya bir neçə söz­­dəyişdirici (qrammatik) şəkilçi iştirak edə bilər: kitablar, yaz­dım, oxumuşdur, əşyalarımızdır və s.
Davamı →
 

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (P-R)

parafraz
yun. paraphrasis – əsərin nəql edilməsi
Oxucunun, şərhçinin ədəbi əsəri öz sözü ilə nəql etməsi. Parafrazın müxtəlif növləri mövcuddur: kiçik əsərin şərhlərlə nəqli, nəzm əsərinin nəsrlə nəql olunması, iri əsərin sadələşdirilməsi (adaptasiya) və s.
paraqraf
yun. paragraphos – yanında yazılmış
Əsərin fəs­linin məzmunca bitkin hissəsi; yarımbaşlıq; bu hissəni fərq­ləndirmək üçün istifadə olunan işarə (§).
Davamı →
 

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (M-O)

macәra әdәbiyyatı
Gözlənilməz, təhlükəli hadisələrin, sər­güzəştlərin təsvir edildiyi kəskin süjetli bədii əsərlərin məc­musu.
Əsasını macəra romanından götürüb. Macәra әdәbiyyatı mövzusuna görə müxtəlif olur: Amerika hinduları (F.Kuper, M.Rid), dəniz piratları (R.Stivenson), kimsəsiz adada həyat (D.Defo), heyvanlar haqqında əsərlər (C.London, E.Seton-Tompson) və s. Müasir dövrdə macәra әdәbiyyatına macəra romanı ilə yanaşı, elmi-fantastik və detektiv əsərlər də aid edilir. Bu əsərlərdə aydın, qüvvәtli, bütöv xarakterlәr şər qüvvələrə qarşı mübarizə aparır və adətən, qalib gəlirlər.
Davamı →
 

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (İ-L)

idarə əlaqəsi
Əsas tərəfin tələbinə görə asılı sözün adlıq hal­dan çıxaraq bu və ya digər hallara düşməsi.
İdarə əla­qə­sində I tərəf asılı, II tərəf əsas tərəf olur. İdarə əlaqəsinin formal göstəriciləri hal şəkilçiləridir, yəni asılı tərəf hal şəkilçili olur; məs.: Kitabı oxudum. İşdən qayıdanda. Əlinin qələmi. Sonuncu nümunədə I tərəfdə yiyəlik, II tərəfdə mənsubiyyət şəkilçisi olduğuna görə III növ təyini söz birləşməsinin tərəfləri arasında həm idarə, həm də uzlaşma əlaqəsi olur. Uzlaşma əlaqəsinə görə I tərəf əsas, II tərəf asılı, idarə əla­qəsinə görə II tərəf əsas, I tərəf asılı olur. Əlaqənin növünə görə əsas və asılı tərəflər yerini dəyişmiş olur; məs.: mənim ← işim (uzlaşma);
Davamı →
 

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (E-H)

ekspozisiya
lat. expositio – təsvir, ifadə etmək
Bədii əsərdə süjetin əsas komponentlərindən biri: əsas hadisəyə və ya düyünə (zavyazkaya) qədərki hissə.
Ekspozisiyada yazıçı əsas hadisəyə keçməzdən əvvəl həmin hadisənin başvermə şəraiti, onu törədən səbəblər və ya əsas surətlər haqqında məlumat verir. Bununla da hadisələrin necə cərəyan edəcəyinə, sonrakı inkişafına işarə edilir. S.Vurğunun “Vaqif” pyesinin əvvəlində Vidadinin namaz zamanı dua etməsi, Cavad xanın elçilərinin gəlməsi və Vidadinin onlara rədd cavabı verməsi, Vaqiflə Vidadinin görüşməsi və s. hissələr əsərin ekspozisiyasını təşkil edir. Bəzi əsərlərdə eks­pozisiya çox yığcam, bəzilərində isə geniş olur. Eks­po­zi­siyanın digər adı bədii müqəddimə və ya bədii zəmindir.
Davamı →
 

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (A-D)

abbreviatura
ital. abbreviatura < abbreviare < brevis – qısa
Sözlərin baş hərflərini və ya hissələrini saxlamaqla dü­zəl­dilmiş ixtisar. Abbreviaturalar müxtəlif yollarla formalaşır:
  • sözlərin yalnız birinci hərfini saxlamaqla: BMT (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı), KİV (kütləvi informasiya vasitələri), m (metr), t (ton);
  • sözlərin müəyyən hissəsini saxlamaqla: telestudiya (tele­viziya studiyası), akad. (akademik);
  • sözün ilk və son hərflərini saxlamaqla: d-r (doktor);
  • ölçü vahidi bildirən sözlərin tərkib hissələrinin müəyyən hərflərini saxlamaqla: sm (santimetr), kq (kiloqram), mb (meqabayt).
Abbreviaturalara əlavə edilən şəkilçilər onların tələffüzünə uyğunlaşdırılır: AMEA-dan, NATO-ya, MDB-nin və s.
Davamı →
 

Azərbaycan dili haqqında

Azərbaycan dili geneoloji təsnifata görə türk dillərindən biri olub, həmin dil ailəsinin oğuz qrupunun oğuz-səlcuq yarımqrupuna daxildir və ən yaxın qohumları olan türk, türkmən və krım tatarlarının dilləri ilə birlikdə ərazi prinsipinə görə türk dilləri ailəsinin cənub-qərb yarımqrupunu təşkil edir.
Ənənəvi-morfoloji və ya tipoloji təsnifat baxımından Azərbaycan dili iltisaqi (aqlütinativ) dillər qrupuna daxildir. Bu qrupa daxil olan bütün dillər kimi, Azərbaycan dilində də insirafi (flektiv) dillərdən fərqli olaraq bütün söz kökləri özümlü leksik və qrammatik mənası olan müstəqil sözlərdir; qrammatik mənalar və qrammatik əlaqələr isə həmişə söz kökündən və əsasından sonra gələn təkmənalı (monosemantik) şəkilçilər vasitəsilə ifadə olunur.
Davamı →
 

Biz dilimizdə hansı sözləri işlətməliyik?

Nəyə əsasən izah edək ki, bəzən ən müqəddəs milli sərvətlərimizi xarici sözlərlə adlandırırıq. Minilliklərlə milli düşüncəmizin təzahürü olan ifadələr dilimizdən uzaqlaşdıqca ruhumuzdan da, düşüncəmizdən də uzaqlaşır. Atalar sözü var: «Yadla görüşə-görüşə doğmalaşarsan, yaxınla görüşməyə-görüşməyə yadlaşarsan». Bizim türk əsilli, türk mənalı sözlərimiz tərəfimizdən unudularkən, minilliklərlə formalaşmış türk soy düşüncəmiz də unudulur.
Adlarımızın milliləşməsi yolunda Hüseyn Cavid, Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun misilsiz rol oynadılar. Dilimizin milliləşmə­si nə qərarla, nə də kiminsə istəyi ilə ola bilər. Bunun üçün dilçi, filoloq və filosof alimlərimiz, ədiblərimiz birgə fəaliyyətdə olmalıdırlar. Dilin milliləşməsində göstərilən cəsarət səngərdə göstərilən cəsarətdən az hünər tələb etmir.
Biz müasir dilimizdə «Milli Himn», yoxsa «Millətə Alqış», «Dövlət Himni», yoxsa «Dövlətə Alqış», «dastan», yoxsa «boy», «aşıq», yoxsa «ozan», «ruh», yoxsa «qut», «intibah», yoxsa «qayıdış» deməliyik?
Davamı →
 

İsmin halları

İsimlər cümlədə başqa sözlərlə əlaqəyə girərkən müəyyən qrammatik şəkilçilər qəbul edərək dəyişirlər. İsmin belə dəyişməsinə ismin hallanması deyilir. İsmin altı halı var və həmin hallar suallara görə müəyyənləşir.
1) Adlıq hal. Bu halda olan isimlər əşyanın adını bildirir, şəkilçisi olmur, kim? nə? hara? suallarından birinə cavab olur. Bütün lüğətlərdə isimlər adlıq halda (başlanğıc formada) verilir. Məs: dəmir, dəmirçi, dəmirçilik, ev, evcik, daş, dağ, dağlıq, yazı, yazıçı, yazıçılıq və s.
İsimlər adlıq halda cəm və mənsubiyyət şəkilçiləri ilə də işlənə bilir. Məs: bacı (başlanğıc formada); bacılar (cəm şəkilçisi ilə); bacım (mənsubiyyət şəkilçisi ilə); bacılarım (cəm və mənsubiyyət şəkilçisi ilə).
Davamı →