Рейтинг
+35.00

orta əsrlər tarixi

29 üzv, 84 topik

İngiltərə XVI-XVII əsrin birinci yarısında

  1. Sənaye inkişafı.
  2. Aqrar inkişaf.
  3. Aqrar çevrilişin başlanması. Tüdorların işçi qanunvericiliyi.
  4. İngiltərədə mütləqiyyətin təşəkkülü.
  5. Kral reformasiyası.   
  6. Mariya Tüdorun əksreformasiyası.
  7. Yelizaveta Tüdorun dini nizamlama siyasəti.
  8. Radikal reformasiya.
  9. Yelizaveta Tüdorun iqtisadi siyasəti.
  10. Yelizaveta Tüdorun xarici siyasəti.

Davamı →
 

Böyük coğrafi kəşflər və müstəmləkə sisteminin yaranması. Avropa sivilizasiyasinin Amerika qitəsinə yayılması

  1. Böyük Coğrafi Kəşflərin səbəbləri.
  2. Xristofor Kolumb. Amerika qitəsinin kəşfi.
  3. Hindistana dəniz yolunun kəşfi. Portuqalların müstəmləkə işğalları.
  4. Hindistana qərb yolunun kəşfi. İlk dünya səyahəti.
  5. Karib hövzəsinin müstəmləkələşdirilməsi. Meksikanın və Perunun işğalı.
  6. Portuqaliyanın müstəmləkələri.
  7. Müstəmləkələşmə və katolik kilsəsi.
  8. Böyük Coğrafi Kəşflərin nəticələri.
 

1. Böyük Coğrafi Kəşflərin səbəbləri.


XV əsrin ortaları – XVII əsrin birinci yarısı Böyük Coğrafi Kəşflər Avropada ilkin kapital yığımı prosesi ilə bağlı olmuşdur. Yeni ticarət yollarının və ölkələrin mənimsənilməsi, kəşf olunmuş torpaqların talan edilməsi bu prosesin inkişafına imkan yaradırdı.
XV əsrdə Böyük Coğrafi Kəşflərin pionerləri Pireney yarımadası ölkələri – İspaniya və Portuqaliya olmuşlar. XIII əsrdə ərəblərdən öz ərazilərini geri alan portuqallar XIV-XV əsrlərdə ərəblərlə müharibənin Şimali Afrikada davam etdirir və bu müharibələrin gedişində böyük donanma yaradırlar.  
Portuqallların coğrafi kəşflərinin I mərhələsi (1418-1460) şahzadə Dənizçi Enrikenin adı ilə bağlıdır. XV əsrin 20-30-cu illərində portuqallar Madeyra, Kanar və Azor adalarını kəşf etmiş və Afrikanın qərb sahilboyunadək gəlib çıxmışlar. Onlar Bahador burnunu keçərək Qvineya (1434) və Yaşıl Burun adalarına, 1462-ci ildə Siyerra-Leoneyə çatırlar. 1471-ci ildə portuqallar Qanada zəngin qızıl ehtiyatları aşkar edirlər.
XV əsrin II yarısında baş verən uzaq dəniz səyahətləri elm və texnikadakı uğurlar sayəsində mümkün olmuşdur. XVI əsrin sonunadək portuqallar təkcə kəşflərin sayına görə irəlidə getmirdilər. Onların səyahətlər gedişində qazandıqları biliklər başqa ölkələrin dənizçilərinə dəniz axınları, küləklərin istiqamətləri və s. haqqında qiymətli məlumatlar vermiş oldu. Xəritələrə yeni torpaqların salınması kartoqrafiyanın inkişafına imkan verdi. Portuqal xəritələri dəqiqliyinə görə seçilirdi. Bir çox ölkələrdə portuqalların dəniz səyahətlərinin hesabatları təkrar nəşr olunurdu. XVI əsrin əvvəllərində meydana çıxan xəritələrdə tropiklər və ekvator xəttləri, həmçinin enlik şkalaları qeyd olunur.
Yerin kürəşəkilli olması haqqında təlimdən çıxış edərək italyan astronomu və kosmoqrafı Paolo Toskanellinin tərtib etdiyi xəritədə Asiyanın sahilləri Atlantik okeanının qərb sahilboyunda yerləşdirilir: o, hesab edirdi ki, Avropa sahillərindən qərb istiqamətində üzməklə Hindistana çatmaq olar. İtalyan alimi 12 min km səhvə yol verib Yerin ekvator boyu uzunluğunu düzgün verməmişdi. Onun bu böyük səhvi böyük kəşfə gətirib çıxardı.
XV əsrin sonuna doğru naviqasiya cihazları təkmilləşir, yeni gəmi növü – karavella meydana çıxır; karavella həm küləyin istiqamətində, həm də əksinə saatda 22 km sürətlə üzə bilirdi.

2. Xristofor Kolumb. Amerika qitəsinin kəşfi.


XV əsrin sonu ispanlar da yeni ticarət yolları axtarışında idilər. 1492-ci ildə ispan hökmdarları Ferdinand və İzabellanın yanına genuya dənizçisi Xristofor Kolumb (1451-1506) gəldi. Kolumbun gəncliyi haqqında məlumat azdır. O, Genuyada toxucu ailəsində anadan olmuşdu, gəncliyində bir neçə dəniz səyahətində iştirak etmişdi, astronomiya və coğrafiyanı gözəl bilirdi. Kolumb Atlantikadan keçməklə Hindistana çatmağın layihəsini əvvəlcə portuqal monarxına təqdim etmişdi, lakin həm ondan, həm də sonra ingilis və fransıx monarxlarından yox cavabı almışdı. Portuqallar bu zaman Hindistana Afrikanı keçməklə yolu kəşf etmək ərəfəsində idilər, ona görə V Alfonsu Kolumbun təklifini qəbul etməmişdi. İngiltərə və Fransanın isə ekspedisya təşkil etmək üçün kifayət dərəcədə dəniz qüvvələri yox idi.          
İspaniyada isə Kolumbun planını həyata keçirmək üçün şərait əlverişli idi. 1492-ci ildə Qranadanın işğalı və ərəblərlə müharibənin sona yetməsi ilə ispan monarxiyasının iqtisadi vəziyyəti xeyli ağırlaşmışdı. Xəzinə boşalmışdı, monarxiyanın satmaq üçün boş torpaqları yox idi, ticarətdən gələn gəlirlər az idi. Zadəganların (idalqo) böyük bir qismi vəsaitsiz qalmışdı; onlar iqtisadi fəaliyyəti bəyənmir və yalnız müharibəni gəlir mənbəyi hesab edirdilər. İspan idalqoları yeni işğallara hazır idilər. Hakimiyyət də bu narahat zadəganların İspaniyadan uzaqlaşmasında maraqlı idi. Digər tərəfdən, ispan sənayesi yeni bazarlara ehtiyac duyurdu. Öz coğrafi mövqeyi və ərəblərlə uzunmüddətli savaşı səbəbindən İspaniya XV əsrə Aralıq dənizi ticarətindən ayrı düşmüşdü. Hindistana Afrikanı üzməklə gedən yol isə ispanlar üçün bağlanmışdı, çünki bu istiqamətdə hər hansı bir hərəkət İspaniyanı Portuqaliya ilə toqquşması demək idi.
Başqa sözlə, Kolumbun layihəsinin ispan sarayı tərəfindən qəbul olunması üçün şərait var idi. Bu ideya katolik kilsəsi və Avropanın məşhur Salaman universiteti tərəfindən də dəstəklənir. İspan hökmdarları və Kolumb arasında müqavilə (kapitulyasiya) bağlanır; müharibəyə görə dənizçi kəşf olunacaq torpaqların vitse-kralı təyin olunurdu, admiral titulu alırdı, ona yeni mülklərin gəlirinin 1/10-u, ticarətdən gələn gəlirin 1/8-ini almaq hüququ verilirdi.
3 avqust 1492-cü ildə Sevilya yaxınlığındakı Palos limanından 3 karavelladan ibarət donanma cənub-qərbə istiqamət götürdü. Kanar adalarını keçəndən sonra, Kolumb eskadranı şimal-qərb istiqamətinə yönəltdi və bir neçə gündən sonra Sarqas dənizinə çatdı. Burada gəmi bir neçə günlük passat zonasına düşdü – dənizçilərin arasında yaranan ruh düşgünlüyü qiyam təhlükəsi yaratdı. Oktyabrın əvvəllərində heyətin təzyiqi ilə Kolumb kursu cənub-qərbə dəyişməli oldu. 12 oktyabr 1492-ci ildə nəhayət ki, quru sahəsi göründü, donanma Baham adalarından birinə (ispanların «San-Salvador» adı verdiyi Quanaxani adasına) yaxınlaşdı. I səyahətin gedişində (1492-1493) Kolumb Kuba adasını kəşf etdi.
Kubanı Yaponiya sahillərindəki adalardan biri kimi qəbul edən Kolumb qərbə doğru hərəkət etdi və Haiti (Espanyola) adasını da kəşf etdi. Haiti sahillərində Kolumb ən böyük gəmisini itirdi və heyətin qalan hissəsini Espanyolada qoydu. Burada istehkam və qala tikildi. Espanyoladakı qala – «Navidad» (Milad günü) Yeni dünyada ispanların ilk məskəni oldu.
1493-cü ildə Kolumb İspaniyaya döndü və burada böyük hörmətlə qarşılandı.
Kolumb Amerikaya daha 3 səyahət etdi: 1493-1496, 1498-1500, 1502-1504-cü illərdə. Bu səyahətlər gedişində Kiçik Antil adaları, Puerto-Riko, Yamayka, Trinidad adaları kəşf edildi. Kolumb ömrünün sonunadək hesab edirdi ki, o, Hindistana qərb yolunu tapıb; ona görə də XVI əsrin sonunadək rəsmi sənədlərdə West Hind (Qərbi Hindistan) adına rast gəlinir. Lakin səyahətləri zamanı Kolumb zəngin qızıl ehtiyatları tapa bilmədi. Kolumbun düşmənlərinin sayı isə getdikcə artırdı. 1500-cü ildə Kolumb vəzifəsinin yerinə yetrilməsində yol verdiyi səhlənkarlıqlara görə həbs olunaraq İspaniyaya gətirildi. Kraliçanın birbaşa təsiri ilə Kolumb azad edildi, titulları ona qaytarıldı.
Özünün sonuncu səyahətində Kolumb böyük kəşflər etdi: o, Kubadan cənuba materikin sahilboyusunu aşkar etdi. Karib dənizinin cənub-şərb sahillərini 1500 km boyunca öyrəndi. Sübut olundu ki, Atlantik okeanı «Cənub dənizindən» və Asiya sahillərindən torpaqla ayrılırıb. Beləkilə, Kolumb Atlantik okeanından Hind okeanına keçidi tapa bilmədi.
Kraliça İzabellanın vəfatından sonra Kolumb ispan sarayında böyük dəstəkdən məhrum oldu. Onun İspaniyadakı əmlakı müsadirə edilərək satıldı. 1506-cı ildə Kolumb dilənçi vəziyyətində vəfat etdi. Onun ölümü haqqında xəbər yalnız 27 il sonra dərc olunmuşdu.                        

3. Hindistana dəniz yolunun kəşfi. Portuqalların müstəmləkə işğalları.  


1497-ci ildə Afrikanı üzüb keçməklə Hindistana dəniz yolunu axtarmaq üçün Vasko da Qamanın təşikl edildi. Ümid burnunu ötüb keçən portuqal dənizçiləri Hind okeanına çıxdılar. Afrika sahilləri ilə şimala hərəkət edən Vasqo de Qama Mozambikdəki ərəb ticarət faktoriyalarına gəlib çıxdı. 1498-ci ilin mayında ərəb dənizçisinin köməyilə eskadra İspaniyanın Kalikut limanına çatdı. Bu səyahət bütünlükdə 1 ay çəkmişdi. Səyahətin gedişində heyətin 2/3-ü həlak olmuşdu.
   Vasko da Qamanın bu uğuru Avropada böyük əks-səda doğurdu. Böyük itkilərə baxmayaraq, məqsədə nail olunmuşdu. Tezliklə portuqallar ərəbləri Hind okeanından sıxışdırıb çıxararaq ləniz ticarətini öz əllərinə aldılar. Portuqallar çox qəddar idilər, Hindistanın sahilboyu vilayətləri, Malakka və İndoneziya əhalisini vəhşicəsinə istismar edirdilər.
Hindistanın özündə portuqallar sahilboyu məntəqələri tutmaqla kifayətlənirdilər. Hindistanla ticarət portuqal kralının inhisarı elan olunmuşdu. Daha sonra portuqallar Hindistana qərb yolunu da axtarmağa başladılar. XV əsrin sonu – XVI əsrin əvvəllərində Florensiyalı dənizçi və astronom Ameriqo Vespuççinin rəhbərliyi ilə ekspedisiya Amerika sahillərinə səyahət etdi. II səyahət zamanı portuqal eskadrası Braziliya sahillərinə çıxdı. 1501-ci ildə Vespuççi Braziliya sahillərini tədqiq edən ekspedisiyada iştirak etdi və belə bir nəticəyə gəldi ki, Kolumb Hindistan sahillərini yox, yeni bir qitəni kəşf etmişdir. 1515-ci ildə Almaniyada «Amerika» adı salınan qlobus və xəritələr meydana çıxdı.

4. Hindistana qərb yolunun kəşfi. İlk dünya səyahəti.


Vespuççinin fərziyəsi Magellanın dünya səyahəti (1519-1522) nəiticəsində qəti şəkildə təsdiqlənir.
Fernando Magellan portuqal zadəganlarından olmuşdur. Gənc yaşlarında bir neçə dəfə Molukka adalarına səyahətdə iştirak etmişdi. O hesab edirdi ki, qərbə doğru hərəkət edərək və yeni kəşf olunmuş qitəni cənubdan keçərək Molukka adalarına çatmaq olar. Bu zaman artıq məulm idi ki, Panama fərzəxindən qərbə «Cənub dənizi», yəni Sakit okean yerləşir. İspan höküməti də onun bu layihəsinə maraq göstərirdi. Magellanla ispan kralı arasında başlanmış müharibəyə görə, yeni torpaqlardan gələcək gəlirlərin 1/20-i Magellana verilirdi.
20 sentyabr 519-cu ildə 5 gəmidən ibarət eskadra İspaniyanın San-Lukar limanından qərbə istiqamət götürdü. 1 ay sonra donanma Amerika qitəsinin cənub ucqarına çatdı və indi Magellanın adını daşıyan boğaz boyu 3 həftə üzdü. 1520-ci ilin noyabrında eskadra Sakit okeana çıxdı. Hava sakit olduğu, külək isə əlverişli əsdiyi üçün Magellan bu okeana belə ad verdi. 3 ay bu okeanda üzən heyətin böyük bir hissəsi aclıqdan və xəstəlikdən tələf oldu. Yalnız 6 mart 1521-ci ildə dənizçilər Mariann adalarından birinə gəlib çatdılar. Burada su və ərzaq ehtiyatı götürən Magellan qərbə doğru hərəkəti davam etdirərək Filippin adalarına çatdılar – bu adalardan birində yerlilərlə toqquşmada Magellan həlak oldu. D`Elkanonun komandanlığı ilə yerdə qalan 2 gəmi xeyli miqdarda ədviyyat ehtiyatı götürərək yola düzəldi. 6 sentyabr 1522-ci ildə eskadra San-Lukara çatdı. Heyətin 253 üzvündən cəmi 18-i sağ qalmışdı.
Yeni kəşflər İspaniya ilə Portuqaliya arasında əvvəlki ziddiyytələri daha da kəskinləşdirdi. Uzun müddət hər iki ölkənin mütəxəssisləri yeni açılmış adaların dəqiq öyrənilməməsi səbəbindən ispan və portuqal mülklərinin sərhədlərini dəqiq müəyyənləşdirə bilmirdilər. Nəhayət, 1529-cu ildə əldə olunan razılaşmaya görə, İspaniya Molukka adalarına olan iddialarından əl çəkirdi, Filippin adaların üzərində olan hüququ isə saxlayırdı (ispan şahzadəsi, gələcək kral II Filippin şərəfinə adalar belə adlandırılmışdı).

5. Karib hövzəsinin müstəmləkəşdirilməsi. Meksikanın və Perunun işğalı.


1510-cu ildən başlayaraq Amerikanın işğalının yeni mərhələsi – qitənin daxili rayonlarının müstəmləkələşməsi başlayır. XVII əsrin ortalarınadək davam etmiş bu mərhələ tarixşünaslaqda «konkusta» (işğal) adlanır. 1510-cu ildə konkustadarların Panama boğazını keçməsi və qitədə istehkamlar qurması bu mərhələnin başlanğıcını qoyur. 1513-cü ildə Vasko Nunyes Balboa Sakit okean sahillərinə çıxır və sahildə Kastilya kralının bayrağını sancır. 1519-cu ildə Amerika qitəsində ilk şəhər – Panama salınır.
1517-1518-ci illərdə Ernando de Kordoba və Xuan Qrixalvanın dəstələri Yukatan yaramadasının sahillərinə çıxır və burada mayyalıların dövləti ilə rastlaşır. İstər hərbi cəhətdən konkistadorlardan zəif olmaları, istərsə də şəhər-dövlətlər arasındakı mübarizə mayya dövlətinin işğalını asanlaşdırır. Yerli əhalidən ispanlar öyrənirlər ki, qiymətli metallar buraya şimaldan – astek ölkəsindən gəlir. 1519-cu ildə bu torpaqları ələ keçirmək üçün Kortesin başçılığı ilə dəstə göndərilir.
Astek dövləti Meksika körfəzi sahillərindən Sakit okean sahillərinədək uzanırdı. Ölkənin mərəkəzi Mexiko vadisi idi. Mayyalılardan fərqli olaraq, asteklər mərkəzləşmiş dövlət yarada bilmişdilər. Lakin hakimiyyət uğrunda mübarizə dövləti zəiflətmişdi. Hərçənd ki, Meksikanın tam işğalı 200 il çəkmişdi. Mayyalıların isə ispanlar tərəfindən yalnız 1697-ci ildə, yəni Yukatana hücumdan 173 il sonra ələ keçirilmişdi. Meksika, həqiqətən, ispanların ümidini doğrultmuşdu: burada zəngin qızıl və gümüş yataqları var idi. Hindulardan isə tikintidə və mədən işlərində vəhşicəsinə istifadə olunurdu. Təkcə 50 il ərzində yerli əhali 4,5 milyondan 1 milyona azalmışdı.
Meksikanın işğalı ilə eyni vaxtda ispan konkistadorları əfsanəvi «qızıl ölkəsi» Eldoradonu Cənubi Amerika sahillərində də axtarırdılar. 1524-cü ildə indiki Kolumbiya ərazisinin işğalı başladı,burada Santa-Marta limanının əsası qoyuldu. Buradan ispan konkistadoru Ximenes Kesada Maqdalena çayı boyu üzü yuxarı üzərək Boqota platosuna çıxdı. Burada yaşayan tayfalar arasında toxa əkinçiliyi, dulusçuluq və toxuculuq inkişaf etmişdi. Xüsusilə çibça tayfası zərgərlik məmulatları ilə məşhur idi. Ən iri knyazlığı ələ keçirən Kesada 1536-cı ildə Santa-Fe de Boqota şəhərinin özülünü qoydu.
Müstəmləkəçiliyin ikinci istiqaməti Panama boğazından Amerikanın Sakit okean sahili boyu ərazilərinə yönəlmişdi. Burada Peru və ya Biru ölkəsi avropalıları cəlb edirdi. Bu dəstələrdən birinə ispan tacirlərindən biri Fransisko Pisarro başçılıq edirdi. 1524-cü ildə o, həmyerlisi Diyeqo Almaqro ilə birgə Amerikanın qərb sahilboyu ərazilərinə istiqamət alaraq müasir Ek-vador ərazisinə gəlib çıxır. Zəngin əkin sahələri, böyük həcmdə lama ehtiyatları Pisarronu cəlb edir. İspaniyaya dönən Pisarro 1531-ci ildə kralla müqavilə imzalayır və konkistador dəstəsinin başçısı – adelantado titulu qazanır. 1532-ci ildə Pisarronun dəstəsi Ekvadora gəlib çıxır və qısa müddətdə burada əhalini tabe edə bilir. Elə həmin il ispanlar Peruya daxil olur. Demək olar ki, müqavimətə rast gəlməyən Pisarro ink dövlətinin mühüm mərkəzi – And dağlıq rayonunda yerləşən Kaxamarkaya çatır. Şəhərin başçısı əsir alınır, ispanlar tərəfindən yeni hakim təyin olunur. 1535-ci ildə Lima şəhərinin əsası qoyulur. Perunun ərazisinin işğalı 40 il çəkir.
1535-1537-ci illlərdə adelantado Diyeqo Almaqro Çiliyə yürüşə başlayır. Lakin bu zaman konkistadorlar arasında nifaq başlayır: onun gedişində Pisarro, Diyeqo Almaqro həlak olur. Çilinin işğalı Pedro Valdiveya tərəfindən davam etdirilir. Burada yaşayan araykan qəbilələri böyük müqavimət göstərdiklərindən, Çilinin cəmi işğalı yalnız XVII əsrin sonu başa çatır. 1515-ci ildən başlayaraq Paraqvayın işğalı baş verir.
Əgər I mərhələdə konkistadorlar əvvəlki dövrlərdə yığılmış qiymətli metalları ələ keçirirdilərsə, 1530-cu ildən başlayaraq Meksika, Peru və müasir Boliviya ərazisində zəngin ehtiyatların sistemli istismarı başlayır.
Bu dövrdən başlayaraq kolonlaşmanın xarakteri də dəyişir. İşğalçılar yeni torpaqların təsərrüfat mənimsənilməsindən imtina edir və məskunlar üçün zəruri olan hər bir şey qızıl, gümüş müqabilində Avropadan gətirilir. Amerika koloniyalarına müstəsna olaraq zadəganlar gedirdi. Onların əlində Amerikanın böyük qızıl və gümüş ehtiyatı toplanır və həmin ehtiyatlar daha çox ispan krallarının hərbi avanturalarına sərf olunur. Təsadüfi deyil ki, ispanlar Meksikada, Peruda və s. digər rayonlarda hindu icmalarını saxlayır və icmaçıların əməyindən geniş istifadə edirlər. İcma başçıları isə vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad olunur, yerli əyanlar ispan kralına xidmətə cəlb olunur.
1512-ci ildən başlayaraq hinduların köləliyə cəlb edilməsini qadağan edən qanunlar verilir. Formal olaraq onlar ispan kralının təbəələri sayılırdı, xüsusi «tributo» vergisi ödəməli və mükəlləfiyyətlər daşımalı idilər. XVI əsrin 20ci illərinin sonlarından başlayaraq hinduların istismarının xüsusi forması – enkomyenda meydana gəlir. İlk dəfə o, Meksikada E.Kortes tərəfindən tətbiq edilir. Enkomyenda torpaq üzərində mülkiyyət hüququ vermirdi. Onun sahibi – enkomendero enkomyendanın ərazisində yaşayan hindu-icmaları istismar etmək hüququ alırdı. Enkomendero yerli əhalinin xristianlaşdırılmasına çalışmalı, «tributo»nun vaxtlı-vaxtında ödənilməsinə nəzarət etməli idi.
XVI əsrin birinci yarısında Amerikada ispan koloniyalarının idarəetmə sisteminin ümumi cəhətləri formalaşır: Yeni İspaniya (Meksika, Mərkəzi Amerika, Venesuela və Karib dənizi adaları) və Peru vitse-krallığı (bura Braziliyanı çıxmaq şərtilə Cənubi Amerikanın qalane əraziləri daxil idi) yaradılır. Vitse-krallar ispan əyanları içərisindən seçilirdi, onlar koloniyada 3 illiyə göndərilirdi, burada torpaq ala bilməz, sahibkarlıqla məşğul ola bilməzdilər. Vitse-kralların fəaliyyətinə «Hindistan Şurası» nəzarət edirdi.
Koloniyalarla ticarət «Sevilya ticarət palatası»nın (1503) nəzarəti altında idi. O, bütün mallara gömrük müəyyən edir, rüsumları toplayır və köçürülmə proseslərini nəzarət altında saxlayırdı. İspaniyanın digər şəhərləri Sevilyanın vasitəçiliyi olmadan Amerika ilə ticarət aparmaq hüququndan məhrum idilər. İspan koloniyalarında əsas təsərrüfat sahəsi dağ-mədən sənayesi idi. Bununla əlaqədar vitse-kralların mühüm vəzifəsi mədənləri işçi qüvvəsi ilə təmin etmək idi. Vitse-kral həm də hərbi və məhkəmə hakimiyyətinə malik idi.
İspan koloniyalarında iqtisadiyyatın birtərəfli inkişafı qitənin gələcək inkişaflarına böyük ziyan vururdu: əhali kütləvi sürətdə qırılır, əkin sahələri yararsız hala düşürdü. Tədricən ispan məskunları içərisində xüsusi qrup yaranır ki, onlar koloniyalarda doğulmuşdu, burada daimi yaşayırdı və metropoliya ilə demək olar ki, əlaqəsi yox idi. Bunlar yerli əhaliyə qarışmışdılar və «kreollar» adlanırdılar.
Kolonlaşma şəraitində hindu etnik qruplarının və qəbilələlərinin sürətlə assimilyasiyası və dillərinin ispan dili tərəfindən sıxışdırılması baş verir. Belə ki, mədənlərdə müxtəlif hindu tayfaları işlədiyindən, onlar üçün ümumi dil ispan dili olur. Eyni zamanda ispan məskunlarının hindu əhali ilə qarışması prosesi – metisləşmə gedir, metislərin sayı sürətlə artır. XVII əsrin ortalarında bir çox rayonlarda avropalıların zəncilərlə nigahından çoxsaylı mulat əhalisi yaranır. Bu, Karib sahilboyu ərazilər, Kuba və Haiti üçün səciyyəvi idi – çünki bu ərazilərdə plantasiya təsərrüfatı hökmran idi və həmin plantasiyalara Afrikadan kölələr gətirilirdi. Öz sosial və hüquqi statusuna görə avropalılar, hindular, metislər, mulatlar, zəncilər bir-birindən kəskin fərqlənirdi. İnsanın cəmiyyətə mövqeyi ilk növbədə onun etnik və irqi əlamətlərinə görə müəyyən olunurdu. Nisbətən bərabərhüquqlu olanlar – kreollar idi. Metislərə isə icmada yaşamaq, torpaq sahibi olmaq, silah daşımaq qadağan olunurdu; amma onlar mükəlləfiyyətlərdən və «toributo»dan azad idilər. İspan Amerikası şəhərlərində metislər və mulatlar əhalinin böyük əksəriyyətini təşkil edirdilər.

6. Portuqaliyanın müstəmləkələri.


Portuqal mülklərində təşəkkül tapmış müstəmləkə sistemi isə özünəməxsus cəhətlərə malik idi. 1500ci ildə portuqal dənizçisi Pedru Alvariş Kabral Braziliya sahillərinə çıxdı və bu ərazini portuqal kralının əmlakı elan etdi. Braziliyada, bəzi sahilboyu rayonları çıxmaq şərtilə, oturaq əkinçi əhali yox idi; azsaylı hindu qəbilələri isə ölkənin dərinliklərinə çəkilmişdilər.
Braziliyaada qiymətli metallar və ispan ehtiyaltarı az idi. Burada müstəmləkəçiliyin ikinci mühüm amili ticarət kapitalının daha yüksək inkişafı idi. Braziliyanın mütəşəkkül koloniyalaşdırılması 1530cı ildən başlayır və sahilboyu rayonların təsərrüfat mənimsənilməsi formasında gedir. Sahilboyu ərazilər 13 kapitaniyaya bölünür və onların sahibləri bütün hakimiyyəti ələ keçirir. Lakin Portuqaliyada əhali o qədər çox olmadığından, müstəmləkələrin məskunlaşması da zəif gedir. Kəndli-məskunların olmaması, yerli əhalinin isə azlığı təsərrüfatın feodal qaydaları ilə qurulmasını qeyri-mümkün edir. Plantasiya sisteminin mövcüd olduğu rayonlarda təsərrüfatın təşkili zəncilərin istismarına əsaslanırdı. XVI əsrin II yarısından başlayaraq afrikalı kölələrin gətirilməsi sürətlə artır. 1583-cü ildə müstəmləkədə 25 min ağdərili məskun, milyonlarla qul yaşayırdı. Metisləşmə burada geniş yayılmamışdı; portuqal mədəniyyətinin yerli əhaliyə təsiri isə məhdud idi. Portuqal dili də hakim ola bilmədi, hindu və portuqalların ünsiyyəti üçün xüsusi dil – «lenqua jeral» yaranır. Lenqua jeral dilində Braziliyanın bütün əhalisi sonrakı 2 əsr ərzində danışır.

7. Müstəmləkələşmə və katolik kilsəsi.


Amerikanın müstəmləkələşməsində katolik kilsəsi də böyük rol oynamışdır. Amerikanın kəşfi və işğalı papalıq tərəfindən yeni xaç yürüşü olaraq qəbul edilmişdi və bu yürüşün məqsədi yeril əhalinin xristianlaşdırılması idi. Bununla bağlı ispan kralları missionerlik fəaliyyətinə rəhbərlik və kilsə tikintisi hüququnu qazanır. Kilsə ən iri torpaq mülkiyyətçisinə çevrilir. XVI əsrin I rübündə Amerikaya ən müxtəlif rahib orderlərinin nümayəndələri gəlir və qitədə böyük nüfuz qazanır. Onlar burada öz qəsəbələrini – missiyalarını yaradırlar. Sonralar missiyalarda hindu uşaqları üçün məktəblər təşkil olunur, missiyalarda qarnizonlar da yerləşdirilir. Beləliklə, missiyalar ispan mülklərinin sərhəd məntəqələrinə çevrilir.
Katolik missionerlər xristian mədəniyyətini yerli mədəniyyətlərlə sintezdə yaymağa məcbur olurdular. Məsələn, Mexiko şəhəri yaxınlığında dağıdılmış hindu məbədinin yerində Mariya Qvadelupa kilsəsi salınmışdı və kilsənin ikonalarında Mariya hindu qadını sifətində təsvir olunurdu.

8. Böyük Coğrafi Kəşflərin nəticələri.


Böyük Coğrafi Kəşflər öz nəticələrinə görə də əvvəlki dövrlərin kəşflərindən seçilirdi. Belə ki, Böyük Coğrafi Kəşflər nəticəsində coğrafi biliklərlə yanaşı, dünya və dünya xalqları haqqında elmlərin inkişafı üçün imkan yaranır. Avropalıların öz qitələrindən kənarda yaşayan xalqlar, onların mədəniyyəti və tarixi haqqında bilgiləri yaranır və inkişaf edir. Qərbi Avropa ölkələrinin sənaye və ticarətinin genişlənməsi, maliyyə sisteminin, bank və kredit işinin yeni formalarının yaranması üçün də Böyük Coğrafi Kəşflərin rolu əvəzedilməz olmuşdur.
«Qiymətlər inqilabı» və onunla bağlı olan kapitalın ilkin yığımı prosesi də Böyük Coğrafi Kəşflərlə əlaqəlidir. Belə ki, Amerika qitəsindən külli miqdarda qızılın və gümüşün Avropaya axması burada qızılın qiymətinin aşağı düşməsinə, digər məhsulların, o cümlədən ərzaq məhsullarının qiymətinin isə kəskin şəkildə artmasına (bəzi ölkələrdə 3-4 dəfə), yəni «qiymətlər inqilabı»na gətirib çıxarmışdı. Bu hadisə də öz növbəsində kapitalın ilkin yığımının əsas mənbələrindən biri olmuşdur.
Böyük Coğrafi Kəşflər Avropa ilə Amerika arasında daimi əlaqələrin yaranmasına səbəb oldu. Eyni zamanda bu kəşflər yerli əhalinin tabeçilik altına salınmasına, onların mədəniyyətinin bir çox hallarda məhvinə, kəşf olunmuş torpaqların müstəmləkələşdirilməsinə səbəb olur. Böyük Coğrafi Kəşflərin ən böyük nəticələrindən biri də müstəmləkə sisteminin yaranmasıdır.


Müəllif: Yeganə Hafiz qızı Gözəlova
Mənbə: SİVİLİZASİYALAR TARİXİ (Avropa sivilizasiyası orta əsrlərdə) dərsliyi,
S.P.Karpovun redaktəsi ilə Moskvada nəşr olunmuş “Orta əsrlər tarixi” dərsliyinin materialları əsasında
 

Pireney yarımadası ölkələri Avrasiya və Şərq sivilizasiyalarının qovşağında

  1. İspaniya XI-XIII əsrlərdə
  2. İspaniya və Portuqaliya XIV – XV əsrlərdə

Davamı →
 

Almaniya XI – XV əsrlərdə

  1. Almaniya XI – XIII əsrlərdə
  2. Almaniya XIV – XV əsrlərdə
1. Almaniya XI – XIII əsrlərdə
1024 – cü ildə Sakson sülaləsi başa çatdığından, alman əyanları qədim frankon nəslindən olan II Konradı kral seçdilər. Frankon (və ya sonranı məbbələrdə Salik ) sülaləsi 1125 – ci ilədək hakimiyyətdə olmuşdu.
Sülalənin nümayəndələrindən biri – III Henri ( 1039 – 1056 ) dövründə alman imperiyası öz yüksək dövrünü keçirmşdir. III Henri, zö sələfləri kimi özünün İsa peyğəmbərin yerdəki nümayəndəsi hesab edirdi. Rex et sacerdos ( kral və din xadimi) formulası da imperatorun dünyəvi və dini xarakterli hakimiyyətini əks etdiridi. III Henri Almaniyada kilsə islahatının baş təşəbüskarı olub kilsənin möhkəmləndirilməsində maraqlı idi.
Davamı →
 

Fransa XVI-XVII əsrin birinci yarısında

  1. Aqrar quruluş.
  2. Manufakturalar və sexlər.
  3. Ticarət.
  4. İlkin yığımın xüsusiyyətləri.
  5. Sosial quruluş.
  6. Mütləq monarxiya. I Fransisk.
  7. Reformasiya.
  8. Dini müharibələr.
  9. Dini müharibələrin I mərhələsi (1562-1570).
  10. II mərhələ (1572-1576).
  11. III mərhələ (1580-1594).
  12. Navarralı Henrinin qələbəsi.   
  13. Nant edikti.
  14. IV Henrinin islahatları.
  15. Kardinal Rişelye.

Davamı →
 

Qərbi Avropa V-XI əsrlərdə

Qədim almanların yaşadığı ərazi, məşğuliyyəti. Onların Romanı işğal etməsi. Qədim alman tayfalarının əcdadları eramızın əvvəllərində qərbdən Reyn, şərqdən Visla, cənubdan Alp dağları və Dunay çayı, şimaldan Şimal və Baltik dənizləri ilə hüdudlanmış ərazidə yaşayırdılar. Onlar kəndlərdə nəsil (qəbilə) icmasıhalında məskunlaşmışdılar. Romalılardan 2 tarlalı əkinçilik qaydasını öyrənmişdilər.
Bəzən müharibə zamanı bəzi nəsil üzvləri tayfadan ayrı düşür, yad tayfalarla qonşuluqda yaşayırdılar. V-VI əsrlərdə qəbilə icması tədricən qonşuluq icması ilə əvəzləndi. Qonşuluq icmasının yaranması qədim alman tayfalarında bərabərsizliyin əsasını qoydu. Tayfanı xalq yığıncağı idarə edirdi. Müharibə və sülh məsələləri, tayfa başçılarının seçilməsi, adamlar arasında mübahisələr xalq yığıncağında həll edilirdi.
Davamı →
 

İngiltərə 11-15 əsrlərdə

  1. İngiltərə XI – XII əsrlərdə
  2. İngiltərə XIII əsrdə
  3. İngiltərə XIV – XV əsrlərdə
 

1. İngiltərə XI – XII əsrlərdə


XI əsrin ortalarına doğru İngiltərədə feodallaşma prosesi hələ tam başa çatmamışdı. Kəndlilərin xeyli hissəsi hələ azad qalırdı. Feodal mülkiyyəti və feodal iyerarxiyası isə hər yerdə yayılmamışdı.
1066 –cı ildə İngiltərə normand işğalına məruz qalır. Normandiya hersoqu Vilhelm normandlardan, fransızlardan və hətta italyan cəngavərlərindən böyük bir qoşun toplaya bilir. Işğal üçün bəhanə isə Vilhelmin guya vəfat edərkən onu varis təyin etmiş kral Eduardın vəsiyyəti olur. Roma papası da hersoqun iddialarına dəstək olur.
1066 – cı ilin sentyabrında Vilhelm qoşun ilə La – Manşı keçərək, İngiltərənin cənub sahillərinə çıxdı. Ingilis qoşununun başında İngiltərənin yeni kralı Harold dururdu. 1066 – cı ilin oktyabrında Qastinqs yaxınlığında anqlosakslar məğlub edildi, Harold isə həlak oldu. Normandiya hersoqu Londonu ələ keçirdi və I Vilhelm İstilaçı adı ilə kral oldu.
Lakin həm anqlosaks əyanları, həm də kəndlilər tərəfindən işğalçılara qarşı böyük müqavimət göstərildi. 1069 – cu və 1071 – ci il üsyanlarını yatırandan sonra yerli əyanların torpaqları müsadirə edilərək işğalçı – cəngavərlərə verildi. Xırda yerli feodalllar – tenlər öz mülklərini saxlamaqları ilə normand baronlarının ( İngiltərədə iri feodallar belə adlanırdı.) vassalları oldular. Vilhelm özü müsadirə olunmuş torpaqlardan nəhəng “ kral domeni “ təşkil etdi və domen İngiltərədəki becərilən torpaqların 1/7 – i qədər idi.
Normand işğalı İngiltərədə feodallaşma prosesinin qəti başa çatmasına imkan yaradır. 1066 – cı ilə doğru Normandiya hersoqluğu tam feodallaşmışdı. İngiltərədə siyasi hakimiyyəti ələ keçirən işğalçılar onlar üçün ənənəvi olan qaydaları burada da bərqərar edirdilər. Kralın özü şüurlu şəkildə bu siyasəti yeridirdi. Bu sahədə ən mühüm tədbirlərdən biri 1086 – cı ildə ümumingilis torpaq siyahıyaalınmasının keçirilməsi olur; xalq arasında bu “ Məhşər günü kitabı ” ( Domesday book ) adını alır, çünki bu kitabı tərtib edənlərə məlumat verən adamlar “ qiyamət günü” ndə olduğu kimi heç nəyi gizlətməməli idilər.
Siyahıyaalma 2 məqsəd güdürdü: əvvəla, krala onun vassallarının mülkləri və gəlirləri haqqında dəqiq məlumat vermək; ikincisi, kral bütün əhalidən pul vergisi yığmaq məqsədində idi. Digər tərəfdən, kral həm də kral domenində olan torpaqlarla iri feodalların mülklərini müqayisə etmək niyyətində idi.
Ümumilikdə “ Məşhər kitabı” bütün İngiltərə ərazisindəki təssərrüfat və sosial struktur haqqında böyük məlumatlar məcmusu idi. Bu məlumatlar göstərir ki, siyahıyaalmanın keçirilməsi feodal quruluşunu möhkəmlətdi və azad kəndliləri asılı kəndlilərə çevirdi. Bu həm də ondan görünür ki, siyahıyalmanın axırıncı variantında vahid kimi kənd yox, malikanə götürülürdü, kəndlilər isə billanlar kimi siyahıya daxil edilirdi (XI əsrdə İngiltərədə renta ödəyən və torpaq asılılığında olan kəndlilər belə adlanırdı).
Lakin normand işğalı ilə azad kənlilər tam yoxa çıxmadı. Onların sayı kəskin surətdə azaldı, vəziyyətləri isə xeyli pisləşdi. Asılı kəndlilərlə yanaşı azad kəndlilərin ( friqoldyerlərin) də olması orta əsrlərdə İngiltərənın aqrar inkişafının səciyyəvi cəhətlərindəndir. Xüsusilə ölkənin şimal – şərqində — Denloda azad kəndlilər çox idi. Azad kəndli lorda pul rentası ödəyirdi, bəzi yüngül mükəlləfiyyətlər yerinə yetirirdi, hüquqi cəhətdən azad şəxs idi.
İngiltərədə hələ normand istilasından əvvəl, X – XI əsrlərdə sənətkarlıq və ticarət mərkəzi kimi şəhərlər meydana gəlir. “ Məşhər kitabı”nda 100 – dək şəhərin adı çəkilir, əhalinin 5 % şəhərlərdə yaşayırdı.
İngiltərənin Normandiya və digər fransız torpaqları ilə siyasi əlaqələrinin artması nəticəsində ticarət əlaqələri də genişlənir. Xüsisilə London, Boston, Sendviç şəhərləri qitə ilə ticarət aparırdı. Əsas ixracat malları yun, qurğuşun, mal – qara və dəri idi. XII əsrdə Vinçester, Boston, york yarmarkaları təşəkkül edir.
Şəhərlərin artması ilə şəhərli təbəqəsi təşəkkül tapır. İngiltərənin ən mühüm şəhərləri kral domenində yerləşirdi və onların senyoru da kral özü idi. Bu isə şəhərlilərin siyasi mixtariyyat uğrunda mübarizəsini qətiləşdirirdi. Ona görə də heç bir ingilis şəhəri fransız kommunası tipli özünüidarəçiliyə nail olmamışdı. Kral xartiyaları ilə onlara müəyyən iqtisadi imtiyazlar verilirdi. Bəzən şəhərlilər müəyyən məbləğdə pul ( firma ) ödəməklə özünüidarə və məhkəmə hüququ qazanır və bununla da kralın və vəzifəli şəxslərin şəhər icmasının işlərinə müdaxilə etməsini məhdudlaşdırırdılar.
XI – XII əsrlərdə Londonda, Linkolnda, Yorkda, Vinçesterdə sənətkar birlikləri – sexlər yaranır və şəhər aliləri ilə mübarizəyə başlayır.
Normand baronları kralın birbaşa vassalları idilər. Lakin Vilhelm təxcə baronlardan yox, onların vassallarından da vassal xidməti tələb edirdi. 1085 – ci il “ Solsberi andı ”na görə bütün cəngavərlər kralın tələbinə uyğun kral qoşununda xidmət göstərməli idilər. Büyün feodalların kraldan birbaşa vassal asılılığının yeridilməsi ilə vassallıq sistemi İngiltərədə qitədəkinə nisbətən daha mərkəzləşmiş şəkil alır.
Normand işğalından başlayaraq, İngiltərədə kral hakimiyyəti Qərbi Avropanın o zamankı digər ölkələrinə nisbətən daha güclü olmuşdur. Ilk vaxtlar bu böyük kral domenin mövcud olması, iri feodalların biri –birindən ayrı düşməsi, özünəməxsus vassallıq sistemi, şəhərlərin siyasi zəifliyi ilə müəyyən olunurdu.Yerli əhalinin istilaçılara olan düşmənçiliyi də XII əsrin ortalarınadək normand feodallarını kralın ətrafında birləşməyə məcbur edirdi. Bu vəziyyətdə istifadə edən I Vilhelm güclü idarəçilik aparatı yaradır. Qraflıqların başında kralın məmuru – şerif durudu, şerif məhkəməyə, vergilərin və kral gəlirlərinin yığılmasına rəhbərlik edirdi.
Beləliklə, normand istilası kral hakimiyyətini xeyli möhkəmlətdi, ölkənin siyasi vəhdətini gücləndirdi və mərkəzləşmiş dövlətin yaranmasını sürətləndirdi.
İngiltərədə mərkəzləşmiş hakimiyyətin güclənməsi I Vilhelmin ölmündən sonra da davam edir. Bütün feodal təbəqələri bu və ya digər dərəcədə bunda maraqlı idi. Hətta ən iri baronlar anqlosaks əhalinin müqavimətinin qırlmasında maraqlı idilər. Kralın ən yaxın müttəfiqləri isə istər normand, istər anqlosaka mənşəli xırda və orta torpaq sahibləri idilər. Feodalların bu təbəqəsi təkcə kəndli hərəkatından yox, həm də iri feodallardan qorunmaq üçün krala ehtiyac duyurdular. Kilsə də xeyli mülk hədiyyə alaraq kral hakimiyyətini dəstəkləyirdi. Kilsəyə məhkəmə hüququ da verilmişdi. Və nəhayət iri şəhərlər və əhalinin təqribən 12 % — ni təşkil edən azad kəndlilər də kralın müttəfiqi idilər.
I Vilhelmin varisi I Henri (1100 – 1135) mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirmək siyasətini davam etdirir: kral hakimiyyətini, yustisariləri, kansleri, xəzinədarı və digər ali vəzifəli şəxsləri özündə birləşdirən kral şurası (kuriyası) böyük rol oynamağa başlayır. Xüsusi hakimlər təşkil olunur ki, onlar ölkəni gəzərək məhkəmələrin, vergi idarələrinin işinə nəzarət edirlər.
Artıq I Henrinin dövründə kral kuriyasının daxilində xəzinədarlıq – “ Şahmat lövhəsi palatası ” (Palatadakı stolların üstü uzununa çəkilmiş xəttlərlə bir neçə zolağa bölünmüşdü. Pul qablarını müəyyən qayda ilə həmin zolaqların üstünə düzür, yerlərini dəyişdirirdilər ki, bu da şahmat oyununu xatırladırdı) ayrılır və bu idarə şeriflərin maliyyə fəaliyyətini yoxlayır.
Mərkəzləşmənin bütün uğurlarına baxmayaraq, İngiltərədə ən iri maqnatlar krala qarşı çıxış etməkdən çəkinmirdilər. I Henrinin ölmündən (1135) sonra əsl feodal pərakəndəliyi baş verir. Kralın oğlu olmadığı üçün, onun qızı – Anju qrafı Joffrua Plantagenetin arvadı Matilda və bacısı oğlu, fransız feodalı Stefan qraf Blua hakimiyyətə iddia edirlər.
Hakimiyyət uğrunda mübarizədən istifadə edən feodallar ölkəni talan edir və mərkəzi hakimiyyətin nəzarəti altından çıxırlar. Feodal anarxiyasına yalnız 1153 – cü ildə son qoyulur, həmin il kilsənin vasitəçiliyi ilə Stefan və Matilda saziş bağladılar. Sazişə görə, Stefan kral elan olunurdu, lakin onun vəfatından sonra hakimiyyətə Matildanın oğlu, Anju qrafı Henri Plantagenet gəlməli idi. 1154 – cü ildə o, II Henri adı ilə kral oldu və XIV əsrin sonunadək ölkəni idarə edəcək Plantagenetlər sülaləsinin əsasını qoyur.
II Henri (1154 – 1189) öz hakimiyyəti altında geniş mülkləri birləşdirir: İngiltərədən başqa, Normandiya, Anju, Men, Turen, Puatu və Akvitaniya ona tabe idi. Bəzən Plantagenetlərin dövlətinə Anju imperiyası deyirdilər. Böyük maliyyə ehtiyatları olan və cəngavərlərə, şəhərlilərə, azad kəndlilərə arxalanan II Henri İngiltərədə feodal pərakəndəliyinə son qoydu, şerif vəzifəsinə isə xırda və orta feodalları təyin etməyə başladı.
Dövlətin mərkəzləşdirilməsində II Henrinin islahatları da böyük rol oynamışdı. Ilk növbədə kral məhkəməsini gücləndirmək üçün o, məhkəmə islahatı keçirir. Islahatın mahiyyəti ondan ibarət idi ki, hər bir azad adam müəyyən ödənc verməklə öz işini malikanə məhkəməsindən kral məhkəməsinə keçirə bilərdi. Malikanə məhkəməsində “ Tanrı məhkəməsi” nin köməyilə işə baxılırdısa kral məhkəməsində işə andlılar baxırdı. Nəticədə senyor kuriyalarının nüfuzu aşağı düşür. Kral kuriyası bütün senyor məhkəmələri üçün ali appelyasiya orqanı olur. Lakin kral məhkəməsi villanlar üçün deyildi, onlar öz senyorlarının məhkəməsinə tabe idilər.
Kral kuriyasının məhkəmə səlahiyyətlərinin genişlənməsi kralın gəlirlərini xeyli artırdı. Lakin əhalinin müəyyən hissəsi kral hakimləri tərəfindən tətbiq olunan cərimələrdən əziyyət çəkirdi. Kral məhkəmələrinin məhkəmə praktikası prosesində ümumi hüquq ( common law ) – yəni bütün ölkə üçün kral hüququ işlənib hazırlanır; bu hüquq yerlərdə tətbiq olunan hüququ tədricən sıxışdırır.
II Henri həmçinin hərbi islahat da keçirir. Belə ki, kralın xeyrinə feodalların hərbi xidməti xeyli məhdudlaşdırılır ( kiçik müddətlə ), bunun əvəzində isə onlar xüsusi pul ödənci – “ qalxan pulu ” verməli idilər. Bu pulla kral cəngavərləri muzdlu xidmətə cəlb edirdi. Bindan başqa kralın göstərişi ilə hər bir azad əmlakına müvafiq silaha malik olmalı idi və kralın çağırışı ilə yürüşə hazır olmalı idi.
II Henrinin kilsə məhkəmələrini dövlətin nəzarəti altına almaq cəhdi uğursuz oldu. Bu zəmində o, ingilis kilsəsinin başçısı, Kentenberili arxiyepiskop Tomas Beketlə toqquşmalı oldu. Bu mübarizə gedişində Beket kralın gizli göstərişilə öldürüldü. Papa məsələyə müdaxilə edəndən sonra II Henri islahatsan əl çəkməli oldu.
İngiltərədə mərkəzi hakimiyyəti möhkəmlədən II Henri İrlandiyanın istilasına başladı. 1169 – cu ildə ingilis baronları yürüşə çıxdı. Onların ilk uğurlarından sonra 1171- ci ildə kral özü İrlandiyaya gəldi və yerli klan başçıları onun hakimiyyətini tanıdı. Lakin faktik olaraq, ingilislər adanın cənub – şərq sahilboyu torpaqlarını ələ keçirdilər və burada “ Peyl ” ( hərfən cəpərə alınmış ) adlı rayon yaratdılar. Buradan ingilis cəngavərləri İrlandiyanın digər vilayətlərinə yürüş edirdilər.
II Henri İngiltərənin şimal qonşusu Şotlandiyanı da tabe etdirməyə cəhdlər edirdi. Davamlı sərhəd müharibələri gedişində o, şotland kralı Vilyam Levi əsir götürdü və 1174 – cü ildə onu müqavilə imzalamağa məcbur etdi. Müqaviləyə görə Vilyam vassal andı içdi. Lakin kifayət qədər feodallaşmış və mərkəzləşmiş dövlət olan Şotlandiya tezliklə vassal asılılığından çıxdı. İngiltərəyə əks olaraq o, Fransa ilə yaxınlaşdı və sonralar ( XIII – XIV əsrlərdə ) antiingilis ittifaqında birləşdi.
Normandlılar və Fransadan gəlmələr İngiltərə əhalisi ilə dərhal çuğlaşmadı. XII əsr boyu krallar rəsmi aktlarda öz təbəələrinə müraciətdə “ fransızlar və ingilislər ” deyə müraciət edirdilər. Lakin XII əsrin sonuna doğru yerli əhali ilə normand istilaçıları arasında etnik və dil fərqləri faktiki yoxa çıxır. Fransız elementi təşəkkül tapmaqda olan ingilis xalqının etnik tərkibinə daxil olur və vahid əhali tipi yaranır. İngiltərə əhalisinin əsas hissəsinin – kəndlilərin, şəhərlilərin və feodalların böyük bir hissəsinin dili ingilis dili idi. Yalnız əyanlar, kral əshabələri və hüquqşünaslar fransız dilindən istifadə edirdilər. Dövlət idarələrində rəsmi dil latın və fransız dili idi.

2. İngiltərə XIII əsrdə


XIII əsrdə İngiltərənin iqtisadi həyatında xeyli dəyişikliklər baş verir: əkinçilik təkmilləşir, üçtarlalıq geniş yayılır. Meşələrin təmizlənməsi və bataqlıqların qurudulması nəticəsində əkin sahələri xeyli artır. Ingils yununa təlabatın Flandriyada və İtaliyada artması nəticəsində qoyuçuluğun sonrakı inkişafı gedir. Ümumi təsərrüfat yüksəlişi əhalinin 2,5 – 3 dəfə artmasına gətirib çıxarır.
Şəhərin kənddən ayrılması prosesi davam edir. XIII əsrin sonuna doğru İngiltərədə təxminən 280 — ə yaxın şəhər məskəni var idi. Şəhər əhalisinin sayı da artmışdı. XIII əsrin əvvəllərinə doğru daxili iqtisadi əlaqələr sabitləşir.
Orta əsrlərdə İngiltərənin iqtisadi inkişafının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri daxili əlaqələrin inkişafında kəndin böyük rol oynaması idi. Onların sürətli inkişafına kənd təsərrüfatı rayonlarının ixtisaslaşması mühüm təsir göstərir.
XIII əsrdə ingilis cəmiyyətinin əsas təsərrüfat və sosial özəyi manor olaraq qalırdı. XII əsrin sonundan başlayaraq manor bazar əlaqəərinə cəlb olunur. Bazara daha çox kənd təsərrüfatı məhsulu çıxarmaq üçün bu manorların sahibləri icma əmlakını da ələ keçirməyə çalışır və biyarı artırırdı. İri feodallar bu səbəbdən villanların şəxsi azadlıq qazanmalarına mane olurdular.
Eyni zamanda əmtəə — pul münasibətləri ingilis kəndində biyar təsərrüfatını dağıdan yenilikləri də doğururdu. Villanların daha az olduğu xırda manorlarda pul rentası üstünlük qazanırdı. Bu isə kəndliləri feodalların hündəlik nəzarətindən azad edirdi. Lakin fransız feodalından fərqli olaraq ingilis feodalları domen təsərrüfatından hələ əl çəkməmişdilər. Onlar villanların əməyindən də, muzdlu işçilərdən də eyni dərəcədə istifadə edirdilər.yəni XIII əsr ingilis kəndində 2 əks inkişaf meyli – mühafizəkar və mütərəqqi meyl nəzərə çarpır.
Əmtəə — pul münasibətlərinin təsiri altında XIII əsrdə iri feodallar – baronlarla, xırda feodallar – cəngavərlər arasında fərq xeyli dərinləşir. Bu, ilk növbədə onların əmlak və gəlirləri, təsərrüfat fəaliyyətinin xarakteri və siyasi mövqeyi ilə müəyyən olunurdu.
XIII əsrdə əmtəə — pul münasibətlərinə cəngavərlər daha intensiv cəlb olunurdu. Onların təsərrüfatında pul rentası üstün idi, muzdlu əməkdən də istifadə edilirdi. Ingilis cəngavərlərinin böyük bir hissəsi hərbi zümrə xarakterini tədricən itirir və kənd sahiblərinə çevrilirdilər. Daxili bazarın inkişafında ümumi maraq onları şəhərlilərlə və varlı kəndlilərlə yaxınlaşdırırdı. Bunun müqabilində feodallar təbəqəsi İngiltərədə ümumilikdə qapalı zümrəyə çevrilmir: mənşəyindən asılı olmayaraq 20, bəzən 40 funt illik gəliri olan azad torpaq mülkiyyətçisi cəngavər adını alırdı və zadəganların tərkibinə daxil olurdu.
Feodal aristokratiyasını təşkil edən baronlar və prelatlar isə öz silki imtiyazlarını hakimiyyətər vəchlə saxlamağa çalışırdılar.
Daxili iqtisadi əlaqələr möhkəmləndikcə, feodal dövlətinin mərkəzləşməsi də güclənirdi. Lakin bu proses uzun sürən siyasi mübarizə ilə müşayiət olunmuşdur.
Mübarizənin birinci mərhələsi II Henrinin kiçik oğlu İoannın ( 1199- 1216 ) hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir. Özbaşına torpaq müsadirələri, bəzi maqnatların hakimiyyətəbsi və edamı ona qarşı baronların böyük müqavimətini yaradır. İoannın Fransadakı uğursuz müharibələri də onların qəzəbinə səbəb olur. Və nəhayət, kilsə seçkilərinə kralın müdaxilə etməsindən narazı olan kilsə də baronların tərəfindən çıxış edirdi.
Kralın baronlarla əvvəlki toqquşmalarından fərqli olaraq bu dəfə cəngavərlər və şəhərlilər də krala qarşı dururlar.xüsusilə şəhərlilərdən yığılan özbaşına rüsumlar da onları baronlarla yaxınlaşdırır. 1202 -1204 – cü illərdə fransız kralı II Filipp Avqust İoannın Fransadakı mülklərini: Normandiyanı, Anjunu, Meni, Tureni və Puatunun bir hissəsini alır. Laroş- o – Muan və Buvindəki ( 1214 ) məğlubiyyəti İoannın mövqeyini daha da zəiflədir. Bundan xeyli əvvəl, 1207 – ci ildə kralın icazəsi olmadan Kenterberili arxiyepiskopu ingilis kilsəsinin başçısı təyin etdiyi üçün papa III İnnokenti ilə münaqişə baş verir. 1212 – ci ildə papa İoannın taxt – tacdan məhrim edilməsi haqqında bulla verir və ingilis tacı hüququnu fransız kralına verir. İoann 1213 – cü ildə papa qarşısında təslim olur, özünü onun vassalı elan edir və ildə 1000 marka gümüş ödəməyi öz üzərinə götürür. Bu biabırçı akt müxalifəti daha da gücləndirir. 1215 – ci ilin yazında baronlar cəngavərlər və şəhərlilərin dəstəyi ilə krala qarşı müharibəyə başayır. Kral qiyam qaldırmış baronların tələblərinə tabe olur və 15 iyun 1215 – ci ildə Azadlıqların Böyük Xartiyasını imzalayır.
Bu xartiyanın ( Magna Charta Libertatum ) əksər maddələri baronların və kilsə feodallarının maraqlarını ifadə edirdi. Kral kilsə seçkilərinin sərbəstliyini qəbul etməli olur. Adəti üzrə yığılan rüsumlardan artıq yığılmayacağını vəd edirdi. Kral şurasının icazəsi olmadan “ qalxan pulu ” yığmaq da qadağan olunurdu. Şuranın tərkibinə isə əsasən baronlar daxil olmalı idi. Digər zümrələrdən fərqli olaraq baronları yalnız onlara bərarər şəxslər – perlər mühakimə edə bilərdi. Perlərin qərarı olmadan krala baronları həbs etmək, mülkünü müsadirə etmək qadağan olunurdu. Və nahayət, xartiyanın yerinə yetirilməsinə nəzarət etmək üçün 25 baronlan ibarət komitə seçilirdi.
Cəngavərlərə azad kəndlilərə münasibətdə xartiya daha az bənd nəzərdə tutmuşdu: baronlara və krala nəzərdə tutulduğundan artıq xidmət etmək qadağan olunurdu. Bütün azad adamlara kral məmurlarının özbaşınalığından müdafiə vəd olunurdu. Onlar üçün II Henri tərəfindən tətbiq olunmuş məhkəmə qaydaları saxlanılırdı. Şəhərlərə gəlincə, xartiya onların artıq mövcud olan imtiyazlarını təsdiqləməklə kifayətlənirdi. Vahid ölçü və çəki tətbiq olundu. İngiltərəyə xarici tacirlərin sərbəst gəlişi asanlaşdırıldı. Bu tədbir xarici ticarətin inkişafına imkan yaratsa da, şəhərlilər üçün sərfəli deyildi, çünki onların inhisarını pozurdu. Və nəhayət, villanlara gəlincə, xartiya onlara heç nə vermədi, əksinə onların hüquqsuzluğunu bir daha təsdiqlədi.
Eyni zamanda Xartiya öz dövrü üçün mütərəqqi səciyyə də daşıyırdı: o, təkcə baronlara deyil, cəngavərlərə və şəhərlilərə münasibətdə kral özbaşınalılığının qarşısını alırdı. Bu sonuncular isə həmin dövrdə ölkənin iqtisadi inkişafında mütərəqqi meyllərin daşıyıcıları idi.
Böyük Xartiya praktikada həyata keçirilmədi. Papanın dəstəyinə arxalanan İoann baronları qiyamçı adlandıraraq onların tələblərini yerinə yetriməkdən imtina etdi. Müharibə başladı və onun qızıcı vaxtında İoann öldü. Baronlar onun azyaşlı oğlu III Henrini kral elan etdilər.
Bu kralın hakimiyyəti dövründə ( 1216 – 1272 ) daha kəskin siyasi münaqişə baş verdi. Sonsuz vergilər, qohumlarına – fransızlara və provansallara verilən torpaq payları, papa ilə dostluq III Henriyə qarşı böyük narazılıq doğurdu.
1258 – ci ilin yazında III Henri papa IV İnnokentinin təkidilə İtaliyada başladığı hərbi avantüra üçün baronlardan ölkə gəlirinin 1/3 – ni tələb edəndə, bu böyük bir partlayışa səbəb oldu. Silahlanmış baronlar kralın yanına gələrək ondan siyasi islahat keçirilməsini tələb etdilər. Kral güzəştə getməli oldu. 1258 – ci ilin iyununda Oksfordda maqnatların şurası yığıldı və sonralar “ azğın ” şura adlandırılacaq bu yığıncaqda ölkədə baron oliqarxiyasını bərqərar edən “ Oksford proviziyası ” təsdiqləndi. Hakimiyyət 15 barondan ibarət Şuraya verilir və onların icazəsi olmadan kral heç bir qərar verə bilməzdi. Bundan əlavə, baronlar cəngavərlərdən və şəhərlilərdən 12 nəfər seçərək ildə 3 dəfə yığılır və Onbeşlər Şurası ilə birgə dövlət işlərini müzakirə edirdilər.
Lakin baronların bu ağalığı cəngavərlər və şəhərliləri təmin etmirdi və onların arasında parçalanma baş verir. 1259 – cu ildə cəngavərlər müstəqil siyasi tələblər irəli sürülər. Başda Simon de Monfor olmaqla uzaqgörən bəzi baronların dəstəyilə “ Vestminster proviziyası ” qəbul olunur və o, cəngavərləri və azad kəndliləri iri feodalların özbaşınalığından qorumağı nəzərdə tuturdu.
Ona əks olan partiya daxilində ziddiyyətlərdən istifadə edən III Henri “ Oksford proviziyası ”- nı yrinə yetirməkdən imtina etdi. 1263 – cü ildə vətəndaş müharibəsi başlandı. Müxalif qüvvələrin başında Simon de Monfor dururdu. O, təkcə baronlara deyil, cəngavərlərə, şəhərlilərə və azad kəndlilərə arxalanırdı. Bir çox şəhərlərdə mübarizə nəticəsində tacir oliqarxiyası devrilir. Londonlular Monforun köməyinə 15 minlik dəstə göndərirlər. 1264 – cü il Lüse döyüşündə kral ordusu məğlub olur, III Henri və böyük oğlu Eduard əsir düşür. Monfor İngiltərənin faktiki hakimi olur.
1265 – ci ilin yanvarında Monfor yığıncaq çağırır. Bura o, iri baronlarla yanaşı, hər qraflıqdan iki cəngavər və hər şəhərdən iki şəhərli dəvət edir. Bu ingilis parlamentinin başlanğıcı olur.
Kral üzərində qələbə vətəndaş müharibəsini gücləndirir. Hərəkata geniş kütlələr, bəzi yerlərdə villanlar da qoşulur. Xalq hərəkatından ehtiyat edən baronlar kralla sazişə meyl edirlər. Şahzadə Eduard əsirlikdən qaçanda baronlar onunla birləşdilər. 1265 – ci il İvşem döyüşündə Monforun qoşunları darmadağın edildi, özü isə həlak olur.
III Henri Simon de Monforun tərəfdaşlarının torpaqlarını kütləvi sürətdə müsadirə etməyə başladı, bu isə silahlı müqavimətə gətirib çıxardı. 1267- ci ildə kral feodalların köməyilə müqaviməti qıra bildi. III Henrinin hakimiyyəti qəti bərpa oldu. Lakin həm kral, həm baronlar cəngavərlərin və varlı şəhərlilərin köməyi olmadan kütlələri tabeçilikdə saxlamağın qeyri – mümkünlüyünü başa düşürdülər. Ona görə də 1263–1267 – ci il vətəndaş müharibəsinin yekunu silki nümayəndəliyin – parlamentin yaranması oldu.
Parlament qəti şəkildə I Eduard ( 1272 – 1307 ) dövründə təşəkkül etdi. Həmin zamandan etibarən ingilis feodal dövləti silki monarxiya forması alır. Parlamentə arxalanan kral iri feodalların məhkəmə imtiyazlarını ləğv etdi, kilsə idarələrinə kralın icazəsi olmadan torpaq almaq qadağan edildi. I Eduard və onun varislərinin parlamentə ehtiyacı var idi, çünki o, iri feodallara müqavimət göstərmək üçün lazım idi. Silki yığıncaq krala imkan verirdi ki, o, cəngavərlərə və şəhər alilərinə birbaşa arxalansın.
Öz strukturuna görə ingilis parlamenti fransız Baş ştatlarından fərqlənirdi. Bura arxiyepiskoplar, yepiskoplar, iri monastrların abbatları və baronlar dəvət olunurdu. Bundan əlavə bura hər qraflıqdan 2 cəngavər və hər iri şəhərdən 2 şəhərli çağrılırdı. Cəngavərlər və şəhər nümayəndələri qraflıqlarda və şəhərlərdə ən zəngin adamlar tərəfindən seçilirdi. Azad kəndlilər və şəhər yoxsulları parlamentdə təmsil olunmamışdılar.
XIV əsrin I yarısında parlament iki palataya bölünürdü: yuxarı palata – lordlar palatasında prelatlar və baronlar iclas edirdi. Aşağı palata – icma palatasında cəngavərlər və şəhər nümayəndələri otururdu. Cəngavərlər və şəhərlilər bir yerdə sayca baronlardan çox olurdu. Onların möhkəm ittifaqı parlamentdə onların siyasi gücünü artırırdı. XIV əsrdə parlament vergiləri müəyyən etməklə yanaşı, statutların (qanunların) verilməsində iştirak etmək hüququ da qazanır. Icma palatasının petisiyası ilə statutlar kral və lordlar palatası tərəfindən qəbul olunurdu.
Parlamentin yaranması və silki monarxiyanın təşəkkülü İngiltərənin siyasi mərkəzləşməsinin mühüm nailiyyəti idi. Öz növbəsində parlament feodal dövlətinin sonrakı möhkəmlənməsində mühüm amil oldu. XIII – XIV əsrlərdə parlament İngiltərədə mütərəqqi rol oynayırdı, çünki mürtəce feodalların – baronların siyasi iddialarını məhdudlaşdırıdı. Və nəhayət, parlament bir çox sosial – siyasi münaqişələrin sülh yolu ilə dinc yolla yoluna qoyulmasına imkan verirdi.
I Eduard feodalların maraqlarını ifadə edərək fəal işğalçı müharibələr də aparırdı. 1282 – 1283 – cü illərdə o, Uelsi İngiltərəyə birləşdirməyə müvəffəq oldu. Uels feodallarının torpaqlarını öz baronlarına payladı. Şotland kralı III Aleksandr 1286 – cı ildə vəfat edəndən sonra I Eduardın Şotlandiyanı tutmaq cəhdi isə baş tutmadı. 1295 – ci ildə o, burada birbaşa ingilis idarəçiliyini bərqərar etdi, lakin 1297 –ci ildə burada Vilyam Uolmsin rəhbərliyi altında üsyan baş verdi. 1306 – cı ildə müstəqillik uğrunda müharibə başladı. 1328 – ci ildə İngiltərə rəsmi olaraq Şotlandiyanın müstəqilliyini tanımalı oldu.
İrlandiyada isə ingilislər işğalçılıq cəhdlərini davam etdirdiklərindən, vahid irland dövlətinin təşəkkülünə mane olurdular.

3. İngiltərə XIV – XV əsrlərdə


XIV əsrin ikinci rübündə ingilis kəndində rentanın kommutasiyası genişlənir və kəndlilərin şəxsi azadlıq qazanması halları artır. Kəndli təsərrüfatı iri feodalların domen təsərrüfatı ilə rəqabət aparmağa başlayır. Villanların əməyinə əsaslanan feodal təsərrüfatı az məhsuldar idi. XIV əsrin ortalarına doğru hətta iri feodallar da biyardan imtina edir. Bununla əlaqədar muzdlu əməyə tələbat artır.
Kənddə baş verən ziddiyyətli proseslər, taun epidemiyası ilə əlaqədar ( 1348 ) daha da kəskinləşir. Əhalinin 1/3 ölümünə səbəb olan bu xəstəlik nəticəsində işçi əməyinə böyük ehtiyac yaranır, əmək haqqı kəskin surətdə artır. Feodalların köməyinə isə kral höküməti gəlir – XIV əsrin ikinci yarısında hökümət bir çox qanunlar verir və bu qanunlar məcmusu “ içşi qanunvericiliyi ” adını alır.
I belə qanun 1349 – cu ildə III Eduard ( 1327 – 1377 ) tərəfindən verilir. 1349 – cu il ordonansına görə 12 yaşından 60 yaşınadək hər bir kəs, əgər torpağı və yaşayış vəsaiti yox idisə, tuandan əvvəlki maaşa uyğun işə düzəlməli idi. Muzdlu işdən imtina etmək həmin işçinin türməyə düşməsilə nəticələnirdi.daha sonra ( 1351, 1361, 1388 ) qadağalarla əlaqədar statutlar verilir.
Senyor irticası, “ işçi qanunvericiliyi ”, dövlət vergilərinin artırılması sosial mübarizəni kəskinləşdirir. Nəinki villanlar, həmçinin azad kəndlilər də “işçi qanunvericiliyindən ” əziyyət çəkirdi. Statutların bütün qadağalarına baxmayaraq, muzdlu işçilər əmək haqqlarının artırılması uğrunda mübarizə aparırdılar.
XIV əsrin ikinci yarısında lokal dağınıq hərəkatlar artıq kütləvi və yaxşı təşkil olunmuş hərəkatlara çevrilir. Məhz bu dövrdə nəcib quldur Robin Qud haqqında balladalar yaranır. Şəhərlərdə də sexlər və oliqarxiya arasında mübarizə kəskin şəkil alır.
XIV əsrin ikinci yarısında İngiltərədə katolik kilsəsində islahat uğrunda geniş hərəkat baş verir. Müxtəlif ictimai qruplar müxtəlif səbəblərdən bu hərəkatda maraqlı idilər.
Hələ XIII əsrin sonlarından İngiltərədə kral hakimiyyəti Torpaqsız İoann tərəfindən tanınmış papalılığın asıllılığından əziyyət çəkirdi. 1309 – cu ildə Avinyonda iqamətgah tapmış papalar Yüzillik müharibədə Fransanın tərəfində idi və İngiltərə bu asılılıqdan çıxmağa çalışırdı. Saray əyanları və iri feodallar kilsə torpaqlarının müsadirə edilməsinin və öz mülklərinin genişləndiriliməsini istəyirdilər. Cəngavərlər və şəhərlilər kilsənin zəhmətsiz yolla qazandığı sərvətə düşmənçiliklə baxırdı. Onlar kilsə mərasimlərinin sadələşdirilməsini, kilsənin torpaq mülklərinin müsadirə olunmasını tələb edirdilər. Və nəhayət, kilsə vergilərindən əziyyət çəkən yoxsul təbəqələr də kilsə islahatının tərəfdarı idilər.
Bu cür ümumi antikilsə mühitində Oksford universitetinin professoru Con Viklif ( 1320 – 1384 ) çıxış etdi. Viklif göstərirdi ki, papa İngiltərədən vergi yığa bilməz və dünyəvi hakimiyyətin işinə qarışa bilməz. Əksinə, kilsə bütün mülki məsələlərdə dünyəvi hakimə tabe olmalıdır. Ingilis höküməti tamamilə Viklifə dəstək dururdu. London şəhərliləri də onun tərəfində idilər.
Bu dəstəyi hiss edən Viklif daha qətiyyətli çıxış edərək kilsədə islahat keçirilməsini tələb edir. O, katolikliyin əsas ehkamları – ruhanilərin fövqəltəbii qüvvələrə malik olması, günahları yumaq qabiliyyəti kimi ehkamlara qarşı çıxırdı. O, papanın və yepiskopların indulgensiya hüququnu və hətta papalıq təsisatlarının zəruri olub – olmamasını da şübhə altına alırdı. Viklif Bibliyanın latından ingiliscəyə tərcümə olunmasına imkan yaratdı.
Viklifin görüşləri ilk növbədə cəngavərlərin və şəhərlilərin maraqlarını müdafiə edirdi. Əvvəlcə, Viklifə dəstək olan əyanlar onun sonrakı çıxışlarından ehtiyat edərək, ondan üz döndərdilər. 1381 – ci ildə Viklifin təlimi bidətçi təlim elan olundu.
XIV əsrin sonuna doğru ingilis kəndlilərinin vəziyyəti xeyli ağırlaşdı. Xüsusilə kral II Ricardın ( 1377- 1399 ) tətbiq etdiyi yeni vergilər və Yüzillik müharibənin bərpa olunması böyük narazılığa səbəb olur. 1377 — ci ildə parlament can vergisi müəyyən edir, 1380 – ci ildə isə onu üçqat artır. Bu üsyanın başlaması üçün təkan olur.
Üsyan 1381 – ci ilin yazında İngiltərənin cənub – şərqində, Esseks qraflığında başladı. Kəndlilər vergi toplayanları qovdu, bəzilərini isə öldürdülər. Üsyan tezliklə İngiltərənin 40 qraflığından 25 – ni bürüdü.
Üsyan ən mütəşəkkil şəkildə Londonla qonşu qraflıqlarda – Esseksdə və Kentdə baş verirdi. Kent kəndliləri kilsə islahatı uğrunda mübarizə apardıqlarına görə həbs edilmiş Con Bollu azad etdilər və onu öz sərkərdələri təyin etdilər. Üsyanın başçısı isə kənd sənətkarı Uot Tayler oldu. O, hərbi işlə yaxşı tanış idi və kəndlilər arasında nüfuzu var idi.
Iki dəstəyə ayrılan kəndlilər Londona yaxınlaşdılar. Şəhər yoxsulları darvazaları açıb üsyançıları şəhərə buraxdılar. Kral faktiki onların əsirinə çevrildi. Bəzi əyanlar, o cümlədən ölkənin kansleri Kenterberili arxiyepiskop Sedberi üsyançılar tərəfindən edam olundu.
Mayl – End yaxınlığında kəndlilərin kralla ilk görüşü oldu. Onlar krala öz tələblərini irəli sürdülər. “ Mayl – End proqramı” nda villan statusunun və biyarın ləğvi, vahid pul rentasının ( hər akrdan 4 pens ) tətbiq edilməsi, İngiltərənin hər bir şəhərində azad ticarətin bərqərar olması və üsyançıların əfv edilməsi tələb olunurdu. Karl bu tələblərə razı oldu. Uot Tayler və Con Boll başda olmaqla kəndlilərin bir hissəsi Londondan qaçaraq, kralla yeni görüş tələb edirdilər.
II görüş Smitfilddə oldu. “Smitfild proqramı”nda kəndlilər “işçi qanunvericiliyi” nin ləğvini, kilsə torpaqlarının müsadirəsini və kəndlilərə verilməsini, senyorların ələ keçirdiyi icma təsərrüfatının qaytarılmasını tələb edirdilər. Proqramda həmçinin senyorların imtiyazlarının ləğvi və bütün zümrələrin bərabərliyi də tələb olunurdu.
Danışıqlar zamanı Londonun meri Uot Tayleri qətlə yetirir. Silahlanmış cəngavərlər və zəngin şəhərlilər kralın köməyinə gəldilər. Üsyan etmiş bütün bölgələrdə kral hakimləri üsyançıları qəddarcasına cəzalandırmağa başladı. Con Boll özü də işgəncəli ölümə məruz qaldı. Öz əvvəlki vədlərindən imtina edən kral üsyandan əvvəl kəndlilərin yerinə yetirdikləri bütün mükəlləfiyyətlərin bərpa edilməsi əmrini verdi.
Lakin 1381 – ci il üsyanı biyar sisteminə böyük zərbə vurdu. XIV əsrin sonu XV əsrin əvvəlllərində villanların böyük bir hissəsi şəxsi azadlıq qazandı. Xırda kəndli təsərrüfatı möhkəmləndi, manor isə dağılmağa başladı.
Kənddə baş verən bu proseslərin təsiri altında feodal aristokratiyası müflisləşməyə və yeni zadəganlar – centrilər meydana gəlməyə başladı. Bunlar əsasən yun, kənd təsərrüfatı məhsulları ilə ticarət edən feodallar idi. Eyni zamanda sənaye də inkişaf edirdi. Ingilislər ölkədən təkcə yun deyil, mahud da ixrac etməyə başladılar.
1399 – cu ilsə sonuncu Plantagenet II Ricard şimal baronlarının təşəbüssü ilə devrilir və hakimiyyətə IV Henri Lankaster ( 1399 – 1413 ) gəlir. Müflisləşmiş feodalların vəziyyətini normallaşdırmaq üçün yeni sülalə Fransa ilə müharibəni bərpa etmək qərarına gəlir. 1415 – ci ildə Azenkur döyüşündə V Henri ( 1413 – 1422 ) Yüzillik müharibənin sonuncu mərhələsini başlatdı. Bütün Şimali Fransa ingilislərin əlinə keçəndən sonra baronlar işğal olunmuş ölkəni talan etdilər. Xüsusilə Parisi ələ keçirib fransız kralı VI Karlın V Henrini öz varisi kimi tanıyandan sonra, 1420 – 1422 – ci illər ərzində ingilis feodalları xeyli sərvət toplaya bildilər. 1422 – ci ildə V Henrinin qəflətən ölümü ilə hakimiyyətə gələn azyaşlı VI Henrinin ( 1422 – 1461 ) dövründə İngiltərədə baronların siyasi fəallığı artdı. Xüsusilə parlamentdə çox gərgin vəziyyət yarandı və hətta baronların çoxu iclaslara silahlı əshabələrinin müşayiəti ilə gəlirdilər. Icma palatasında isə daha çox geniş şəhərli kütləsi və xırda centrilər təmsil olunmuşdu və onlar baronların əlində oyuncağa çevrilmək fikrində deyildilər. Seçıcılər üçün müəyyən olunmuş senz aşağı olduğu üçün indi daha çox adam parlament seçkilərində iştirak edə bilərdi. Bu cür demokratikləşmə feodal aristokratiyasını təmin etmirdi. Ona görə də 1429 – cu ildə yeni statuta görə, seçkilərdə iştirak etmək üçün 40 şillinq illik gəliri olan əmlak senzi müəyyən olundu və icma palatası hakimiyyətdə olan feodalların asılılığına düşdü.
Eyni vaxtda Fransada ingilislərin vəziyyəti xeyli ağırlaşır və artıq 40 – cı illərin sonuna doğru müharibənin fransızların xeryinə başa çatacağı aydın idi. Bu, feodallararası mübarizəni daha da kəskinləşdiridi. Yorklu Ricardın rəhbərlik etdiyi feodal müxalifəti vəziyyətdən öz məqsədi üçün istifadə etmək qərarına gəldi.
Üsyan 1450 – ci ilin mayında başladı və iyulun ortalarınadək davam etdi. Üsyançıların sayı 50 mini ötürdü. Hakimiyyətərəkatın mərkəzi İngiltərənin cənubu, xüsusilə Kent qraflığı olur. Üsyançıların içində kəndlilər, muzdlu işçilər, kənd centriləri və şəhərlilər də var idi.üsyançıların ordusunda ciddi nizam – intizam var idi. Üsyanda yeni əyanların iştirak etməsi hərəkata siyasi xarakter verirdi. Üsyançılar hökümətin xarici siyasətinin dəyişdirilməsini və hakimiyyətin hersoq Ricarda verilməsini tələb edirdilər. Üsyanın başında duran Cek Ked varlı friqoldyer idi və özünü York hersoqunun qohumu kimi qələmə verirdi. Üsyan qısa müddətdə Kent hüdudlarından kənara da yayılır. 18 iyunda üsyançılar kral ordusu üzərində qələbə qazanandan sonra hərəkat İngiltərənin bütün cənub – şərqini bürüyür. Londonun özündə şəhər yoxsulları üsyan edir. 2 iyul 1450 – ci ildə Cek Kedin ordusu Londona daxil olur, kralın bəzi müşavirləri edam olunur. Nəticədə qorxuya düşən şəhər aliləri kral ordusu tərəfinə keçdilər. Üsyançıların arasında parçalanma baş verdi, centrilər və şəhərlilər hərəkatdan çəkilməyə başladılar. Bu vəziyyətdə hökümət üsyançılara dağılışması və hamısına əfv vəd etdi. Ked kiçik bir dəstə ilə üsyanı davam etdiridi. 12 iyulda ağır yaralanmış Ked həbs olundu və yolda vəfat etdi. Ələ keçirilmiş üsyançılar isə edam olundu.
1453 – cü ildə Yüzillik müharibə başa çatdı. Hərbi uğursuzluq Yorkluların hakimiyyət iddialarını artırdı. 1453 – cü ildə başlayaraq veteranların böyük dəstələri İngiltərəyə qayıdaraq biri – birinə düşmən olan feodal qruplaşmaları üçün hazır ordu təşkil edirdilər.
Cek Kedin üsyanı yatırıldıqdan sonra York partiyasının rəhbəri Ricard İngiltərəyə döndü ( bu zamananadək o, İrlandiyanın vitse – kralı idi). 1453 – cü ildə VI Henri ağlını itirdi və kraliça Marqarita regent olmağa hazırlaşırdı. Lakin sarayda və parlamentdə Ricard qələbə çaldı və İngiltərəni protektoru elan olundu. Partiyalar arasında mübarizə yenidən kəskinləşdi və Ricard tezliklə istefa verərək şimala getməli oldu. Burada o, Nebil sülaləsinin dəstəyinə arxalanaraq ordu topladı və cənuba hərəkət etdi. 1455 – ci il 22 mayda Sent – Olbansda döyüş baş verdi və yorkçular qalib gəldi. Hərbi əməliyyatlarda York tərəfdarı gənc qraf Uorvik xüsusilə fərqləndi. Sent – Olbans döyüşü Qızılgül müharibələrinin başlanğıcını qoydu ( York – ağ, Lankaster – al ).
Müharibə uzunsürən və gərgin xarakter aldı. Sent – Olbansdan sonra aydın oldu ki, Yorkların tərəfində cənub – şərqdə güclü olan yeni əyanlar, London tacirləri, Lankasterin tərəfində isə qərbin və şimalın mürtəce feodal qruplaşmaları durur.
1459 – cu ilin yazında Qızılgül müharibələrinin II mərhələsi başalndı. 1460 – cı ilin iyununda yorkçular paytaxta daxil oldular və elə həmin il qraf Uorvik və hersoqun böyük oğlu Eduard Northempton yaxınlığında Lankasterlərin əsas qüvvələrini darmadağın etdilər. VI Henri əsir alındı və bundan sonra Uorvik Londona gələrək kralın adından parlament çağırdı. Lordlar VI Henrinin ölmündən sonra hakimiyyətin Yorklu Ricarda keçməsinə razılıq verdi.
Bu vaxt kraliça Marqarita qoşun toplayaraq cənuba hərəkət etdi və Uekfild yaxınlığında Ricardın ordusunu ağır məğlubuyyətə uğratdı, Ricard özü döyüşdə həlak oldu ( 1460 – cü il 30 dekabr ). Bir çox yorklu edam edildi.
Bir müddət sonra York hersoqunun böyük oğlu Yorklu Eduard Uorviklə birgə Londona daxil olaraq, kral elan edildi. Lankasterçilər 1461 – ci ilin 29 martında Touton döyüşündə ağır məğlubiyyətə uğradıldı. IV Eduard parlament tərəfindən kral kimi tanındı və Vestminsterdə başına tac qoyuldu.
Müharibənin III mərhələsi ( 1462 – 1464 mayı ) xırda, lokal toqquşmalarla müşayiət olunmuşdir.
4 illik atəşkəsdən sonra Qızılgül müharibəsinin IV mərhələsi ( 1464 – 1471 ) başlayır. Bu zaman kral IV Eduardla qraf Uorvik arasında nifaq baş verir. Uorvikin məqsədinə əks olaraq, Eduard Fransaya yox, Burqundiyaya meyl edirdi. Uorvikdən gizli kral Yelizaveta Vudvillə nigaha girdi, Vudvil ailəsi siə cəngavərlərin içərisindən yüksəlmiş yeni əyanlara məxsus idi.
Tezliklə kralın qardaşı, hersoq Klarens də Uorviklə birləşdi. 1469 – cu ilin iyununda Eckot döyüşündə onlar IV Eduardı məğlubiyyətə uğratdılar. Daha sonra Fransaya gedən Uorvik VI Henrinin arvadı Marqarita ilə görüşdü və ittifaq bağladı. Bir il sonra Uorvik İngiltərəyə qayıdaraq IV Eduardı təkrar məğlubiyyətə uğratdı və VI Henrini taxta əyləşdirdi.
Lakin artıq 1471 – ci ildə IV Eduard Barnet döyüşündə Uorviki ağır məğlubiyyətə uğratdı və hersoq Klarens də qardaşının tərəfinə keçdi. Uorvik ələ keçirildi və öldürüldü. VI Henri isə kral IV Eduardın əsiri oldu. Kraliça Marqarita mübarizəni davam etdirməyə cəhd etsə də, əsir düşdü, oğlu şahzadə Eduard isə edam olundu. Tezliklə VI Henri Tauerdə öldü. Bu hadisədən sonra IV Eduard 1483 – cü ildə ölmünə qədər İngiltərəni maneəsiz idarə etdi.
Eduard öz hakimiyyəti dövründə baron çarpışmalarına müvəqqəti son qoydu. Öz qardaşı hersoq Klarensi o, həbs etdirərək öldürtdü. Daha sonra Fransa ilə münasibətləri qaydaya salmaq qərarına gəldi.
1475 – ci ildə o, qonşuları ilə Kaleyə çıxdı və Burqundiya hersoqu Cəsur Karlla ittifaqda XI Lüdovikə qarşı yürüşə başladı. Fransız kralı IV Eduarda Fransanı tərk etmək müqabilində müəyyən subsidiyalar təklif etdi. IV Eduard razı oldu və dərhal 15 min funt sterlinq aldı. Daha sonra ingilis kralı Lüdavikə 10 min funt sterliq müqabilində kraliça Marqaritanı təhvil verməyi təklif etdi. Marqarita azadlıq müqabilində XL Lüdovikə mirası olan Anju, Provans və Lotaringiyanı verdi.
IV Eduard ticarətə də böyük maraq göstərirdi və Londonunticarət müəsissələrində özü şəxsən iştirak edirdi.
Feodal baronlarla ömürboyu mübarizə aparan IV Eduard York partiyasının baronlarına da inanmırdı. Ona görə də kral öz tərəfinə yeni əyanları çəkirdi. Parlament aristokratiyanın güclü təsirinə məruz qaldığından, Eduard ona da etibar etmirdi və parlamenti nadir hallarda çağırırdı.
Lakin 1483 – cü ildə IV Eduard öldü və feodal müxalifəti dərhal baş qaldırdı. Onun başında kralın kiçik qardaşı Qlosterli Ricard durudu.
IV Eduardın 2 oğlu var idi, lakin Ricard onların hər ikisini Taure saldırdı və öldürtdü. 1483 – cü il 6 iyulda III Ricard taxta çıxdı. Lakin dərhal ona qarşı qiyam başladı və qiyamın başında Ricardın keçmiş tərəfdarı Bukinqem hersoqu durudu. Üsyan yatırıldı və onun təşkilatçısı edam olundu. Lakin əyanlar III Ricardın bu qətiyyətli hərəkətlərindən narazı idilər, çünki o da IV Eduardın siyasətini davam etdirirdi. Hədsiz maliyyə iddiaları centriləri və şəhərliləri də ona qarşı çevirdi. Bu vəziyyətdən istifadə edən Riçmond qrafı, Lankasterlərin uzaq qohumu, Henri Tüdor hakimiyyətə iddia etməyə baçladı. 1485 – ci ilin avqustunda Milfordda( Uels ) qoşun çıxaran Henri Tüdor ölkənin mərkəzinə irəlilədi. 1485 – ci il 22 avqustda Bosvort döyüşüündə III Ricardın qoşunu məğlub edildi, özü isə hakimiyyətəlak oldu. Qızılgül müharibələrinin bu sonuncu döyüşündə çox az baron iştirak edirdi: onların çoxu bundan əvvəl həlak olmuşdu. Bu, müsbət hal idi və ölkənin mütərəqqi yolla inkişafında maneələri təmizlədi. Henri Tüdorun tərəfində centrilər və şəhərlilər durudu. O, York şahzadəsi ( IV Eduarın qızı ) Yelizaveta ilə evləndi və Tüdorlar sülaləsinin ( 1485 – 1603 ) özülü qoyuldu.


Müəllif: Yeganə Hafiz qızı Gözəlova
Mənbə: SİVİLİZASİYALAR TARİXİ (Avropa sivilizasiyası orta əsrlərdə) dərsliyi,
S.P.Karpovun redaktəsi ilə Moskvada nəşr olunmuş “Orta əsrlər tarixi” dərsliyinin materialları əsasında
 

XVI-XVII əsrin birinci yarısında Qərbi Avropa mədəniyyətinin əsas inkişaf istiqamətləri

  1. XVI əsrdə humanist hərəkatın özəllikləri
  2. Naturfəlsəfə
  3. Kitab çapı. Kosmoqrafiya
  4. Astronomiyanın inkişafı
  5. Siyasi nəzəriyyələr. Sosial utopiya
  6. Təsviri sənət. Ədəbiyyat

 


Ardı →
 

Fransanın Avropanın Orta Əsr sivilizasiyasında yeri. XI-XV əsrlər

  1. Feodal münasibətlərinin təşəkkülü xüsusiyyətləri
  2. XI – XIII əsrlərdə şəhərlər
  3. Fransız kəndi
  4. XI – XII əsrlərdə siyasi pərakəndəlik
  5. Kral domeninin artması
  6. Albiqoy müharibələri
  7. XIII əsrdə dövlət idarəçiliyi
  8. Франса ХIV-ХV əsrlərdə

 


Ardı →
 

Avropa sivilizasiyası və Xaç yürüşləri

  1. Xaç yürüşlərinin şərtləri və xarakteri. Klermon yığıncağı
  2. İlk xaç yürüşləri. Şərqdə xaçlı dövlətləri
  3. Dördüncü xaç yürüşü
  4. XIII əsrin xaç yürüşləri
  5. Xaç yürüşlərinin nəticələri

 


Ardı →