Рейтинг
+22.63

qədim Roma

30 üzv, 15 topik

Qladiatorlar

Qladiator latın sözü “qladius” sözündən götürülüb və qılınc adlanır. Qədim Romada bir-birlərinə, vəhşi heyvanlara qarşı vuruşdurmaq üçün hazırlanan daha çevik, güclü qullara deyilirdi.
Qladiatorların döyüşü öz başlanğıcını qədim etruskların dəfn mərasimlərindən götürüb. Romalılar etruskların milli adət-ənənələrinin bir qoluna əsaslanaraq döyüş növünü yaradıblar. Qədim Yunan tarixçisi Tit Livinin yazdığına görə, qladiatorların ilkin döyüşü bizim eradan əvvəl 264-cü ildə Romada Brut Perenin dəfnində olub. Romalılar bu oyunu ―Ahirət oyunları adlandırırdılar. Rəsmi adı ―munus, yəni ―borc, ölənlərin qarşısında dirilərin borcu. Zaman keçdikcə, etruskların ənənəsi burada da davam etdirildi. Nəhayət, b.e.ə. I əsrdə əyləncəli və tərbiyələndirici əhəmiyyətə malik tamaşaya çevrildi.
Davamı →

Oktavian Avqust

Eramızdan əvvəl 40-cı ildə iki yeniyetmə Romanın məşhur kahinlərindən olan Teaqanın yanına gəlir. Yeniyetmələrdən biri öz qoroskopunu öyrənmək istəyir. Məşhur astroloq ikinci yeniyetəmənin də qoroskopuna baxmaq istəyini dilə gətirirkən yeniyetmə etiraz edir. Buna baxmayaraq dostunun israrı ilə doğum tarixini astroloqa söyləyir.  Teaqan yeniyetmənin qoroskopuna baxdıqdan sonra onun qarşısında diz çökür…
Yeniyetmələrdən bir Romanın ilk imperatoru Qay Oktavian Avqust, digəri isə onun uşaqlıq dostu Mark Aqrippa idi…
Hər halda əfsanədə belə deyilir…


Ardı →

Qladiatorların həyatından maraqlı faktlar

qladiator doyuşuQladiatorlar – Qədim Romada döyüşçülər olmuşdur. Bu döyüşçülər bir – biri ilə və ya heyvanlarla,  xüsusi səhnədə, tamaşaçıları əyləndirmək üçün döyüşərdilər.

Qladiator oyunları insan qurban verilən dövrlərdə etruskların dəfn  mərasimi adətindən götürülmüşdür. Vaxt ötdükcə bu adət formasını dəyişmişdir. Belə sonralar ölümə məhkum olunanları dərhal öldürmürdülər. Onları məzar kənarında döyüşdürürdülər. Zəif həlak olurdu, güclü sağ qalırdı.

Romalılar bu qəddar döyüşə ilk dəfə eramızdan əvvəl 264-cü ildə “Öküz meydanı” deyilən yerdə rast gəlmişlər. Bu döyüş romalılara qeyri-adi bir təsir bağışlamışdır. Döyüş romalıların böyük marağına səbəb olduğundan romalılar bu döyüşü öz Roma səlnamələrinə yazmışlar.

Yadetmə mərasimləri və qladiator oyunları arasındakı əlaqələr heç zaman unudulmamış, bu oyunlar — “dəfnetmə oyunları” adı ilə yaddaşlarda uzun müddət qalmışdır. Bu oyunlar rəsmi olaraq – “mumus” (öhdəlik, borc)- yəni “yaşayanların vəfat etmişlər qarşısında bir borcu”- ənənəsinə çevrilmişdir.
Ardı →

Qədim Romanın inkişafının xarakterik cəhətləri

Qədim Roma rəvayətə əsaslanaraq b.e.ə.754\753 yaradılmışdı, sonralar Apennin yarmadasını b.e.ə. III əsrdə –  Aralıq dənizinin sahillərində dövlət və buə razı Qərb və şimali-şərq Avropanın bir hissəsi kiçik Asiya, Şimali Afrika sahilləri, Suriya, Fələstini əhatə etmişdi. Roma tarixi əsas etibarı ilə 3 mərhələyə bölünür:
1)Çar dövrü (754\753-510-509 b.e.ə.)
2)Respublika (510-509-30 b.e.ə.)
3)İmperiya (30 b.e.ə  — 476.b.ə.) Bu mərhələdə üç əsas qism: prinsipat (30 – b.e.ə. – 193 b.e.) böhran (193- 284) və dominat (284-476).

İlk dövrdə əhalinin bir hissəsinin tam hüquqa malik olanlar patrisiyalılardır, əhalinin qalan hissəsi- plebey adlanırdılar. Patrisiyalılar və plebeylər arasında olan fərq və mülki və sosial qeyri- bərabərlik nəticəsində yeni forma sosial münasibətlərdə yaranmışdı – klientela. Xalq toplantıları (yıgıncaqlar) kuriya1 əsasında aparılırdı, və onlarda yalnız patrisiyalar iştirak edə bilərdilər. Rəvayətə görə ilk dəfə Romul tərəfindən senat yaradılmışdı. Bax: Romanın yaranması
Çarın hakimiyyəti senat ilə məhdudlaşırdı və komissiya2 tərəfindən. Sonralar çar ixtiyarı güclənərək, senatın üzvləri çar tərəfindən təyin olunur və senatorlar patrisiya ola bilərdi. İlk roma icmasının iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edirdi. Patrisiyalılar hakimiyyətinin sinif- təbəqəsi yaranmaga başlanır və onların əlində torpaq paylıra cəmləşir, bununla yanaşı qul və onlardan aslı olan şəxslər.
Bu tarixi mərhələdə pleybeylər kiçik və orta torpaq sahibi və sənətkarlar  idilər. Qullar sinifi bu zaman yaranmamışdı. Çar Serviy Tullıy ictimai quruculuğunun islahatını aparmış və onun nəticələri əsasında bütün qəbilə qalıqlarına qarşı yönəlmişdi.

Respublika dövrü

Çar hakimiyyəti hər il seçilən vəzifə sahibləri arasında bölünürdü, ilk vaxtlar onlar pretorlar adlanırdılar, sonrala konsul. Roma respublikasının daxili tarixi ilk növbədə plebey və partisiyalar arasında mübarizə tarixi olmuşdu. Əslində bu mübarizə kiçik və böyük mülk sahiblərinin arasında olmuşdu. Plebeylər heç bir hüquqa malik deyildilər və torpaq mübarizəsi eyni zamanda hüquqa malik istəyi ilə bir-biri ilə tamamlanırdı. Uzun müddət davam edən mübarizə nəticəsində plebeylər bir sıra nailiyyətlər əldə etmişlər: Xalq tribun vəzifəsi yaradılmışdı, onlar plebeylərin istəklərini müdafiə edirdilər, köləlikdən azad olunmuşlar .
Respublikanın xarici siyasəti əsaən müharibələr ilə müşahidə olunur. İlk mərhələdə qonşu xalqlar ilə o biri dövlətlərini özünə tabe etmişdi. Aparılan müharibələr nəticəsində romalılar öz tərkibinə Orta və Cənubi İtaliyanı, beləliklə III əsrdə Roma Respublikası böyük dövlətə çevrilmişdi. Roma respublikasının siyasi quruluşu kübar respublika əlamətləri xüsusiyyətlər ictimai həyatda təsdiqini tapır.
Respublika dövründə roma mədəniyyəti və incəsənəti yüksək nailiyyət əldə etmiş və inkişaf nəticələri ümumdünya mədəniyyətinə böyük töhfəsi olmuşdu. Əldə olunmuş nailiyyətlər bir çox Roma respublikası tərəfindən işğal olmuş xalqların mədəniyyətinin qovuşması nəticəsində yaranmışdı. Kolizey (Coliseum)-Rome empireQədim Misir, yunanlar, suriyalılar və digər ölkələrin xalqların nəticəsi əsasında zəngin sivilizasiyası (Şimali İtaliya) Roma mədəniyyətinin yaranmasının əsasını təşkil etmişdi. Roma rəqəmlərinin kəşfi, latın əlifbasının mənşəyi, memarlığın inkişafı və s. etrussklardan gəlir. beləliklə, ilk Roma mədəniyyəti qədim xalqların mədəniyyətinin sintezi nəticəsində yaranmış və sonralar romalılar tərəfindən inkişaf etdirilmişdi. Misal olaraq bədii yaradıcıqda qədim yunan böyük təsiri olsa da, Roma dövlətinin incəsənətində yerli ənənələr xüsusi təsir göstərirdi. Respublika dövrü bədii sənət nümunələrinə görə kasıbdır. Romalılar üçün ilk məbədləri etrussklar hazırlamışlar. Sonralar qəsb etdiyi ölkələrdən buraya usta və sənətkarlar axışmağa başlayandan sonra roma memarlıq mədəniyyəti sürətlə inkişafa başlamışdı.
Romalıların ən müqəddəs yerləri yupiter, Yunan, Minervaya, Kapitoliya təpəsində inşa edilmiş məbədlər bu dövrün nümunələri sayılır. Respublika dövrünün ən g.zəl forumlarından 3 birir Kapitoliya yaxınlığındakı Romano adlı forum hesab edilir. Bu meydanda ictimai və siyasi Romanın bir yerə toplanma mərkəzinə çevrilmişdi. Respublika dövrü gələcək mədəniyyətin inkişafı üçün əlverişli təkan rolunu oynamışdır.
İmperiya dövrü Roma mədəniyyəti.

Qədim Roma mədəniyyətinin ikinci hissəsini imperiya çağları təşkil edir. Mədəniyyətdə, xüsusilə bədii sənətdə hakimlərin yeritdikləri mövqelərin və ideyaların tərənnümü başlıca mövzuya çevrildi. İmperiya tərzi ilk dəfə Oktavian Avqust tərəfindən qoyuldu. İmperator Avqust Roma mədəinyyətinin inkişafına xüsusi səy göstərmiş simalardan hesab edilir. Belə ki, bu haqda danışarkən o, həmişə qeyd edirdi ki, Romanı o quldn almış, daşdan təhvil vermişdir. Bunu onun hakimiyyət dövründə tikdirdiyi saray, binalar, forumlar da sübut edir. Avqust dövründə üçüncü Pompey üslubu populyar idi. Bu üslubu sənətlərin sujetləri çox həyati və sadə idi. Bu dövrün Roma incəsənətində ən populyar və maraq doğuran əşyalardan biri maskalar idi. Kişi, qadın, faciəli və ya komik, gözəl və ya eybəcər maskalar tamaşaçıların nəzərində canlanırdı.
İmperator Neronun hakimiyyətə gəlişi ilə Roma incəsənətində portret sənətinin çiçəklənməsi ilə nəticələndi.
I əsrin ortalarında natürmort janrı formalaşmağa başlayır. Cansız əşyaların təsiri indiki dövrdə yeni məna kəsb etməyə başlayır. B.e.ə.IV əsrin son klassika çağında təşəkkül tapmış, ellinizmdə inkişaf etmiş bu janr romalılar üçün bu dövrdə yeni məzmunla səciyyələnməyə başlayır. Təsviri sənətlə yanaşı, söz sənəti iolan ədəbiyyat da zənginşəlir. İmperator Avqust ədəbi prosesi öz tələblərinə uyğun yönəltməyə ciddi cəhd göstərir, öz sifarişinə uyğun əsərlərin yazılmasını tələb edirdi. Romada roman janrına, ölkədəki ayrı-ayrı təbəqə və zümrələri həyatını işıqlandıran hekayələrə yer verildi. Satirik roman, roman-parodiyalar nəşrdə özünəməxsus şəkildə formalaşmağa başladı.
Memarlıq sənətində imperiya dövrünün ən möhtəşəm abidəsi Flavilərin amfiteatrı, sonrakı Kolizey adlandırılan tikilidir. Roma Kolizeyi əvvəlki yunan teatrlarından fərqli olaraq içərisi pilləli otrucaqlardan ibarət olmuş, xaricdən isə dairəvi ellinsayağı divarlardan ibarət edi.
İmperiya çağının digər möhtəşəm memarlıq abidəsi Zəfər Tağıdır. Bu memarlıq nümunəsi Tit imperatorun şərəfinə ucalmış tikilidir.
Troyan (98-117-ci illər) hakimliyi dövründə Roma özünün zəfər çağını yaşamışdır. Bu imperator öz ölkəsi üçün, onun mədəniyyətinin inkişafı üçün çox dəyərli, əzəmətli işlər həyata keçirmişdir. Troyan hakimiyəti illərində tikilən ən məşhur abidə Romadakı Forumdur. İndiyədək mövcud olmuş bütün imperator forumları içərisində bu daha gözəldir.
Troyanın ardınca Adrian imperator seçildi və o, yunanların ənənələrinə üstünlük verdi. İmperator özü bir sıra məbədlərin, layihələrin müəllifidir. Romadakı Venera və Roma məbədləri belələrindəndir. Adrian imperator dövründə dünya memarlığının incilərindən hesab edilən Panteon tikilmişdir (“bütün allahların məbədi”).
Son imperiya çağının portret heykəltəraşlığında kompozisiya mürəkkəbliyi, daha qabarıq dramatizm üstünlük təşkil edirdi.
B.e.III əsr sonunda Roma imperiyasında imperatora ilahi varlıq münasibəti heykəltəraşlıqda da öz təzahürünü tapdı.
Artıq 313-cü ildə imperator Konstantinin göstərişinə əsasən xristian dini dövlətin rəsmi və qanuna dini elan edildi. Yeni dinin qəbul edilməsi Roma mədəniyyətinə öz təsirini göstərdi. Beləliklə, Qədim Roma mədəniyyətinin inkişaf dövrünün mühüm hissəsini təşkil edən imperiya mədəniyyəit özüün səciyyəvi əlamətləri ilə nəinki bu xalqın, ümumilikdə dünya mədəniyyətinin inkişafı üçün möhtəşəm bir tarixi dövr kimi dəyərləndirilməlidir.

Romanın respublika və imperiya dövrü diplomatiyası

İtaliyanın işğalı Romanı Aralıq dənizi regionunun qüdrətli dövlətinə çevirmişdi. Romanın beynəlxalq əlaqələrində Misir, Suriya, Parfiya və Karfagen mühüm yer tuturdu. Karfagen şəhəri ilə iqtisadi əlaqələr hələ e.ə. IV əsrdən başlamışdı. Siciliya, Sardiniya və Korsikanı tutduqdan sonra Karfagen tacirləri tez-tez Romaya gəlirdilər. Onların gəmiləri Romanın başqa ölkələrlə ticarətində də iştirak edir, Romaya Karfagen tacirləri xəz, gön, fil sümüyü, meyvə, şərab, ağac məmulatı, şüşə, güzgü, boya, əlvan parçalar və s. gətirir, Romadan isə mal­qara, taxıl, duz, yağ, zeytun yağı və s. aparırdılar. E.ə. 273-cü ildə Misir padşahı Ptolomey Romaya elçi göndərərək “İttifaq və dostluq” yaratmağı təklif etmiş, Roma da cavabında oraya nümayəndəlik göndərmişdi.
İtaliyanın işğalının başa çatması, Kapuya, Tarent, Neapol, Brundiziya və s. liman şəhərlərinin tutulması romalılarının dəniz ticarətinin genişləndirməsinə şərait yaratmışdı. Romalılar öz müttəfiqlərinə və tabe edilmiş şəhərlərə bilavasitə xarici ölkələrlə iqtisadi əlaqə saxlamağı qadağan etmişdilər. Xarici əlaqələrin saxlanılması Roma dövlətinə məxsus idi.


Ardı →

Qədim Roma dövləti

Qədim Roma əvvəlcə şəhər-dövlət, sonralar (e.ə. 3 əsrin sonundan) Avropanın qərb və cənub-şərq hissələrinin, Kiçik Asiyanın, Şimali Afrika sahilinin, Suriya və Fələstinin daxil olduğu dövlət. Rəvayətə görə, Roma şəhəri e.ə. 754/753 ildə Eneyin varisləri Romul və Rem tərəfindən salınmışdır. Romanın tarixi ənənəvi olaraq üç dövrə bölünür: çarlıq (e.ə. 754/753-e.ə. 510/509), respublika (e.ə. 510/509-e.ə. 30 və ya 27), İmperiya və ya prinsipat dövrü (e.ə. 30 və ya 27-eramızın 193 ili) və dominat. Roma dövlətinin tarixində ordu böyük rol oynamışdır. Romalılar əvvəlki quldarlıq dövlətlərinə nisbətən daha mükəmməl, nizami ordu yarada bilmişdilər. Onun əsas qüvvəsi koqorta və manipulalara bölünmüş legiondan ibarət olan piyada idi. Süvari qoşunu yardımçı rol oynayırdı.


Ardı →

qədim İtaliya tarixi

Avropanın cənubunda Aralıq dənizinə doğru uzanan Appennin yarımadasını qədim dövrlərdən yunanlar İtaliya adladırmışlar ki, tərcümədə «Buzovlar ölkəsi» deməkdir. Yarımada İoniya, Tirren və Adriatik dənizləri iləəhatə olunur, Italiyaya Siciliya, Sardiniya və Korsika kimi böyük adalar da buraya daxil edilir. 
Romanın hərbi demokratiya və padşahlıq dövrü sinfi cəmiyyətə xas amillərin meydana gəlməsi ilə xarakterizə olunur. Bununla bərabər, nəsli quruluşun qalıqları da uzun müddət davam etmişdi ki, bu özünü xalq yığıncağı vasitəsilə idarəçilikdəəks etdiridi.  Romada 300 qədim nəslin olduğu məlumdur. Hər 10 nəsil bir kuriyada birləşirdi. 10 kuriya isə bir tribanı (tayfanı) təşkil edirdi. Beləliklə, Romada 3 triba olmuşdu ki, hər triba bir tayfanı təşkil edirdi. 300 qəbilə (üç tayfa ittifaqı) Roma xalqını (populus Romanus) təşkil edirdi. Romanın idarəçiliyi xalq yığıncağı (komissiyalar), senat və reks (padşah) tərəfindən həyata keçirilirdi ki, ən qədim Romada bu üç hakimiyyət orqanı mövcud idi. Romalılar hələ qədim dövrlərdən bütün mühüm işləri xalq yığıncaqlarında (comitia) həll edirdilər. Senatda əvvəlcədən baxılan məsələlər rəsmən xalq yığıncağında qəbul olunurdu.
Romada quldarlıq münasibətlərinin və dövlətin yaranması nəticəsində tədricən keçmiş qəbilə quruluşuna əsaslanan idarə sistemi də öz formasını dəyişərək dövlət hakimiyyətini idarə sisteminə çevrilmişdi.


Ardı →

Roma demokratiyasının dirçəlişi

Orta əsrlərdə Şimali İtaliyada yaranan şəhər-dövlətlərindən Venesiya daha çox Qədim Roma Respublikasını xatırladırdı. Qədim Roma Respublikası V əsrdə süquta uğradıqdan sonra antik demokratiya (öz vətəndaşlarının da iştirakını nəzərdə tutan dövlət idarəetmə sistemi) siyasi səhnədən yox edilsə də, tarix səhnəsində qalmaqda idi. Roma demokratiyasının ənənələri İtaliya ərazisindəki azsaylı tayfaların idarəetmə sistemi olaraq qalırdı. Təxminən 1100-cü illərdə Şimali İtaliyanın bir çox şəhərlərində xalq hakimiyyətləri yenidən ərsəyə gəlməyə başladı. Bu, Şimali İtaliyanın kiçik şəhər-dövlətlərində baş verirdi. Dünyaya «respublika» ixtirasını bəxş etmiş italiyalılar öz əlləri ilə boğduqları «xalq hökumətlərini» yenidən qururdular. Şimali İtaliyanın şəhər-dövlətləri qədim Ellada və Roma dünyasının siyasi ənənələrini yenidən həyata qaytarırdılar. Bu "şəhər-respublikalar" (Florensiya, Venesiya, Genuya, Piza və s.) arasında Venesiya özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə bərabər daha çox Qədim Romanı xatırladırdı.
Ardı →

Qədim Roma mədəniyyəti

Roma Qədim Yunanıstandan sonra antik dünyanın ən böyük quldar dövləti olmuşdur. E.ə. I əsrdə Balkan yarımadası və Kiçik Asiya ölkələri Roma imperiyasının tabeliyində olduğuna görə Roma mədəniyyətində yunan mədəniyyətinin güclü təsiri müşahidə olunur. E.ə. 88-ci ildə diktator Sulla Apellikonun kitabxanasının Afinadan Romaya köçürülməsi nəticəsində Aristotelin əsərləri aşkar olundu və getdikcə onun fəlsəfı baxışları sönməz bir maraq obyektinə çevrildi. Bir çox elm sahələri tədqiqata cəlb olundu.
Göy cismlərini planlı şəkildə müşahidə edən isgəndəriyyəli Menelay həm də sferik həndəsə və triqonometriyaya aid əsərlər yazdı. Onun həmyerlisi Heron isə (e.ə. 1-ci əsr) tətbiqi mexanikaya, həndəsi optikaya aid əsərlər yaratdı. Heronun elmi-nəzəri fikirləri Ptolemeyin yaradıcılığında daha da inkişaf etdirildi. Ptolemey özünün məşhur “Almagest” əsərində dünyanın geosentrik sisteminə dair geniş izahat verdi.
Ardı →

Romada quldarlığın tənəzzülü. Xristianlığın meydana gəlməsi

II əsrin sonu — III əsrdə quldarlıq təsərrüfatının tənəzzülü


I-II əsrlərdə Roma imperiyası ən qüdrətli zirvəsinə çatdı. Lakin II-III əsrlərdən başlayaraq, quldarlıq quruluşunda tənəzzül başlandı. Çünki qul əməyi getdikcə əhəmiyyətini itirirdi, qul nəzarətsiz yaxşı işləmirdi. Qullar üçün yaxşı işləməyin əhəmiyyəti yox idi. Onlara ancaq yemək və paltar verirdilər. Qullara nəzarətçilər, keşikçilər, quldarların özləri nəzarət edirdi. Quldarlıq təsərrüfatın inkişafı üçün əngələ çevrildi. Qədim Romada su dəyirmanı ixtira edildi, gavahınlı mürəkkəb kotan, öküzlə hərəkətə gətirilən biçin aləti, bağlarda işləmək üçün bıçaq aləti ixtira edilmişdi. Lakin bu alətləri qullara etibar etmirdilər. Onlara kobud alətlər verirdilər, bu alətləri sındırmaq çətin idi. Beləliklə, Romada quldar təsərrüfatının tənəzzülünün səbəbi quldarlığın texnika və ticarətin inkişafını ləngitməsi, kənd təsərrüfatının tənəzzülü, qulun öz əməyinin nəticəsində maraqlı olmaması idi.


Ardı →