Kantın ədalətə yanaşması: Həqiqət özlüyündə həqiqətdir.


Mişel Sandel (Michael Sandel) “Ədalət” adlı kitabında ədalətə üç yanaşmanı təqdim etmişdir. Birinci yanaşma utilitarian baxışdır, hansı ki, ədaləti xoşbəxtliyin maksimallaşdırılmasında görür. Utilitarianlara görə bir hərəkət o zaman düzgün hesab edilə bilər ki, o hamının rifahını artırsın. Ikinci baxış libertarian yanaşmadır. Bu yanaşmaya görə, ədalət insanın seçim azadlığına əsaslanır. Azad seçimlər ədalətə aparır. Üçüncü yanaşmaya görə, ədalət insanlara mənəvi layiq olduqlarını verməkdir. Bunu Aristotel bele izah edirdi: ən yaxşı fleyta ən yaxşı fleyta ustasına verilməlidir, çünki o, buna layiqdir.
Kant (1724-1804) birinci və sonuncu yanaşmaları inkar edir. O bildirir ki, ədalət nə həzzlərin maksimallaşdırılması, nə də layiq olmaq məsələsidir. Həqiqət özlüyündə həqiqətdir. Ədaləti maraq və məqsədlərlə bağlamaq onun mahiyyətini korlamış olur. Digər tərəfədən, güclü olmaq hər zaman ədalətə layiq olmaq demek deyil. Kanta görə, ədalətin mahiyyəti daha da fərqlidir. Kant ədaləti azadlıqla əlaqələndirirdi. İnsanlar düşünə bilən varlıqlar olduqları üçün azad seçim etmək hüququna malikdirlər. Ədalətin mahiyyəti də burdan qaynaqlanır. Hər bir fərd özü üçün ədalətli olanı və layiq olduğunu daha yaxşı bilir.
 
Bəs Kant azadlığı necə izah edirdi? Kant deyirdi ki, insan öz istək və arzularının qulu olanda onun heyvandan ele bir fərqi olmur. Məsələn, bizə iki növ dondurma təklif olunur moruqlu və şokaladlı. Biz seçimimizi ağız dadımıza, zövqümüzə əsasən edəcəyik. Moruqlunu seviriksə moruqlunu, şokaladlını üstün tuturuqsa onu seçəcəyik. Kant bununla izah etməyə çalışır ki, biz bu zaman azad davranmadıq. Özümüz özümüzə tabe olduq. Digər bir situasiyanı da gözdən keçirək. Əgər dostumuz da bizimlə eyni dondurma zövqünü paylaşırsa, o zaman biz ona sevdiyi dondurmanı verib-verməməkdə azadıq. Bu zaman biz mühakimə edirik və əgər dostumuz üçün özümüzdən keçə biliriksə, ədalətli və doğru davranmış oluruq.
Bəs ədalət nədir? Kant ədaləti müəyyən etmək üçün onun mahiyyətinə (motivinə) diqqət etməli olduğumuzu deyir. Kant yazırdı:
 
Doğru nəyəsə təsir etdiyi və ya nəyisə tamamladığı üçün doğru deyildir. Doğru özlüyündə doğrudur. Hətta əgər bu doğru mənzilə çatmasına səlahiyyəti olmasa belə, əgər o, heç bir şeyə nail olmasa belə, hətta o zaman o özlüyündə həqiqət işığı kimi parlyacaqdır.
 

Bunu Kant dükan sahibi misalında izah edir. Dükan sahibi hər gün ondan çörək və süd almağa gələn balaca uşağın saflığından iki səbəbdən istifadə etməyə bilər. Birincisi, o pulun üstünü qaytarmaqla onun güvənini qazanacaq və gələcəkdə də uşağın dükana gəlməsini təmin edəcəkdir. Amma bu ədalətli hərəkət olmazdı. Ikinci halda isə, o bunu düzgünlük və vicdan prizmasından yanaşmaqla edər və bu zaman Kanta görə ədalətli davranmış olar. Müasir dövrümüzdə bir sıra biznes mərkəzləri “düzgünlük ən yaxşı siyastdir” şüarını səsləndirilər. Kant onların bununla nəyi ifadə etməsinə baxardı. Əgər onlar da dükan sahibi izahındakı kimi birinci səbəbdən bunu edirlərsə, bu ədalətli addım deyildir. Yox əgər həqiqəti üstün tuturlarsa, o zaman bu ədalətin özüdür.
 Müəllif: Günay Quliyeva

Pedaqoji anlayışlar lüğəti

A


 
ABİTURİYENT – ali və ya orta peşə-ixtisas təhsili müəssisələrinə qəbul olunmaq üçün təhsil haqqında müvafiq dövlət sənədi təqdim edən şəxs.
AVTOREFERAT – müəllifin özü tərəfindən yazılan  hər hansı elmi araşdırmanın nəticəsi.
ADYUNKTURA — hərbi təhsil müəssisəsində doktoranturaya bərabər tutulan yüksək ixtisaslı elmi-pedaqoji kadrların hazırlanması forması.
AĞIL   — insanın dərketmə bacarığının ümumiləşmiş xüsusiyyəti. Dar mənada  düşüncə ilə bağlı beyində gedən  əməliyyatlar. Ağlın xüsusiyyətləri: cəldlik,dəqiqlik, dərinlik, genişliyi, yaradıcılığı. 
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (U-Z)

ustadnamə
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında daha çox qoşma, bəzən də divani şəklində olan, məzmunca hikmə­tamiz şeir növü.
Bir ənənə olaraq aşıqlar dastana ustad­namə ilə başlayırlar. Məhəbbət dastanlarının əvvəlində, adə­­tən, üç ustadnamə verilirdi. Belә şeirlәrdə tәrbiyәvi, fəl­sәfi fikirlər yürüdülür, dünyanın vəfasızlığından, “beş­günlük” olmasından danışılır. Azәrbaycan el sәnәt­kar­larından Xәstә Qasım, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Aşıq Әlәsgәr vә başqalarının bir çox ustadnamələri vardır.
Ələsgərin sözün yеtir nisaba,
Sərf еdənlər səbt еləsin kitaba.

Hеç namərdin adı gəlməz hеsaba,
Mərd bir olar, onda iki ad olmaz.
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (S-T)

sadə cümlə
Tərkibində yalnız bir qrammatik əsası olan cümlə.
Baş üzvlərin iştirakına görə sadə cümlələrin adlıq, müəyyən şəxsli, qeyri-müəyyən şəxsli, ümumi şəxsli, şəxssiz cümlə kimi növləri var. İkincidərəcəli üzvlərin iştirakına görə isə sadə cümlələr müxtəsər və geniş cümlələrə bölünür.
sadə söz
Bir kökdən ibarət olan və tərkibində sözdüzəldici şəkilçi (leksik) işlənməyən söz: baş, su, üç, ağ, gəl, bərk, ara, də, ah, ay  və s.
Sadə sözlərin tərkibində bir və ya bir neçə söz­­dəyişdirici (qrammatik) şəkilçi iştirak edə bilər: kitablar, yaz­dım, oxumuşdur, əşyalarımızdır və s.
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (P-R)

parafraz
yun. paraphrasis – əsərin nəql edilməsi
Oxucunun, şərhçinin ədəbi əsəri öz sözü ilə nəql etməsi. Parafrazın müxtəlif növləri mövcuddur: kiçik əsərin şərhlərlə nəqli, nəzm əsərinin nəsrlə nəql olunması, iri əsərin sadələşdirilməsi (adaptasiya) və s.
paraqraf
yun. paragraphos – yanında yazılmış
Əsərin fəs­linin məzmunca bitkin hissəsi; yarımbaşlıq; bu hissəni fərq­ləndirmək üçün istifadə olunan işarə (§).
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (M-O)

macәra әdәbiyyatı
Gözlənilməz, təhlükəli hadisələrin, sər­güzəştlərin təsvir edildiyi kəskin süjetli bədii əsərlərin məc­musu.
Əsasını macəra romanından götürüb. Macәra әdәbiyyatı mövzusuna görə müxtəlif olur: Amerika hinduları (F.Kuper, M.Rid), dəniz piratları (R.Stivenson), kimsəsiz adada həyat (D.Defo), heyvanlar haqqında əsərlər (C.London, E.Seton-Tompson) və s. Müasir dövrdə macәra әdәbiyyatına macəra romanı ilə yanaşı, elmi-fantastik və detektiv əsərlər də aid edilir. Bu əsərlərdə aydın, qüvvәtli, bütöv xarakterlәr şər qüvvələrə qarşı mübarizə aparır və adətən, qalib gəlirlər.
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (İ-L)

idarə əlaqəsi
Əsas tərəfin tələbinə görə asılı sözün adlıq hal­dan çıxaraq bu və ya digər hallara düşməsi.
İdarə əla­qə­sində I tərəf asılı, II tərəf əsas tərəf olur. İdarə əlaqəsinin formal göstəriciləri hal şəkilçiləridir, yəni asılı tərəf hal şəkilçili olur; məs.: Kitabı oxudum. İşdən qayıdanda. Əlinin qələmi. Sonuncu nümunədə I tərəfdə yiyəlik, II tərəfdə mənsubiyyət şəkilçisi olduğuna görə III növ təyini söz birləşməsinin tərəfləri arasında həm idarə, həm də uzlaşma əlaqəsi olur. Uzlaşma əlaqəsinə görə I tərəf əsas, II tərəf asılı, idarə əla­qəsinə görə II tərəf əsas, I tərəf asılı olur. Əlaqənin növünə görə əsas və asılı tərəflər yerini dəyişmiş olur; məs.: mənim ← işim (uzlaşma);
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (E-H)

ekspozisiya
lat. expositio – təsvir, ifadə etmək
Bədii əsərdə süjetin əsas komponentlərindən biri: əsas hadisəyə və ya düyünə (zavyazkaya) qədərki hissə.
Ekspozisiyada yazıçı əsas hadisəyə keçməzdən əvvəl həmin hadisənin başvermə şəraiti, onu törədən səbəblər və ya əsas surətlər haqqında məlumat verir. Bununla da hadisələrin necə cərəyan edəcəyinə, sonrakı inkişafına işarə edilir. S.Vurğunun “Vaqif” pyesinin əvvəlində Vidadinin namaz zamanı dua etməsi, Cavad xanın elçilərinin gəlməsi və Vidadinin onlara rədd cavabı verməsi, Vaqiflə Vidadinin görüşməsi və s. hissələr əsərin ekspozisiyasını təşkil edir. Bəzi əsərlərdə eks­pozisiya çox yığcam, bəzilərində isə geniş olur. Eks­po­zi­siyanın digər adı bədii müqəddimə və ya bədii zəmindir.
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (A-D)

abbreviatura
ital. abbreviatura < abbreviare < brevis – qısa
Sözlərin baş hərflərini və ya hissələrini saxlamaqla dü­zəl­dilmiş ixtisar. Abbreviaturalar müxtəlif yollarla formalaşır:
  • sözlərin yalnız birinci hərfini saxlamaqla: BMT (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı), KİV (kütləvi informasiya vasitələri), m (metr), t (ton);
  • sözlərin müəyyən hissəsini saxlamaqla: telestudiya (tele­viziya studiyası), akad. (akademik);
  • sözün ilk və son hərflərini saxlamaqla: d-r (doktor);
  • ölçü vahidi bildirən sözlərin tərkib hissələrinin müəyyən hərflərini saxlamaqla: sm (santimetr), kq (kiloqram), mb (meqabayt).
Abbreviaturalara əlavə edilən şəkilçilər onların tələffüzünə uyğunlaşdırılır: AMEA-dan, NATO-ya, MDB-nin və s.
Davamı →

FEYSBUK, REAL BİR YERDİR YOXSA QEYRİ-REAL?

Biz sözdə feysbuka nə qədər virtual, qeyri-real aləm desək də əslində o, bizdə elə real həyat qədər təsir buraxır! Yəni ana səhifədə olarkən, çoxlu profilləri görərkən özümüzü heç də robotların arasında hiss etmirik elə insanların, real şəxslərin arasında hiss edirik! İndi sual edirəm: gündəlik yaşamda, real həyatda tanımadığımız, bilmədiyimiz bir kəsi bizə tanıdan şeylər nələrdir? Ən birinci onun görünüşü! Birinci görməliyik, gözümüzlə qavramalıyıq. İndi feysdə görünüş varmı? Bəli, var-şəkil! Daha sonra hansı amillər var, hansı ki tanımadığımız birisini bizə tanış edir? Onun haqqında olan məlumatlar! Adı, yaşı, işi, peşəsi, maraqları, bəyəndikləri....Bəs bunları feysbuk verə bilirmi? Bəli bunların hamsını elə feysbuk da verə bilir! Bir insanı tanımaq üçün üçün lazım olan bütün amillər feysbukda var!
Davamı →