“Ədalət xoşbəxtliyə gedən yoldur”- Sokrat

Sual vermək sənəti, Sokrat ironiyası.Universitet müəllimlərimdən biri sual vermək də biliyin göstəricisidir demişdi və verdiyimiz suallara görə də bizi qiymətləndirirdi. Sokrat da belə edərdi. Ancaq Sokratın sual vermək məqsədi başqa idi. O sual verərkən qarşısındakından az bildiyini göstərsə də, əslində ondan çox bilirdi və verdiyi suallarla bunu sübut etməyə çalışırdı. Bu Sokrat ironiyası adlanır. Platonun “Respublika” əsərində birinci kitabında Sokrat Sefalus, Polomarkus və Trasimarkusa ilk baxışdan asan görünən “Ədalət nədir?” sualını verir.
Davamı →

İnsan özünün yaratdığından başqa bir şey deyildir

Jan-Pol Sartr (Jean-Paul Sartre) XX əsrin öz əsrarəngiz fəlsəfəsi ilə seçilən fransız filosofudur. O, 1905-ci ildə Parisdə fransız dəniz donanmasının zabiti Jan-Batist Sartrın ailəsində anadan olmuşdur. Sartr fəlsəfədə ekziztentailizm cərəyanının məşhur nümayəndələrindən biridir. 1964-cü ildə ədəbiyyatdan Nobel mükafatı qazansa da, onu qəbul etməmişdir. O deyirdi ki, “yazıçı özünün təşkilata çevrilməsinə icazə verməməlidir”.
Davamı →

“Bütün işlərini çatdıran” qadınlar

  • Qadın
Xəstəliklər, depressiyalar və psixoloji problemlərlə əlaqəli fövqəladə halları nəzərə almasaq, ümumilikdə bütün qadınlar bütün işləri eyni cür çatdırır. Çünki, istəsək də, istəməsək də, sutkada cəmi 24 saat var. Bir insan real olaraq müstəqil şəkildə həm uğurlu karyera qura, pul qazana, təsərrüfat apara, uşaqlarını təlim və tərbiyə edə, yaradıcılıqla məşğul ola və həm də ictima layihələrdə iştirak edə bilməz.

Əgər bir qadın deyirsə ki: “Mənim 4 uşağım var, mən bu, bu, bu, bu, bu və bu ictimai layihələrlə məşğulam və uşaqlar bağçadan və məktəbsonrası məşğələlərdən qayıdanda biz çox xoşbəxt oluruq” – belə görünür ki, o qadının uğur qazanmasının sirri dəqiq planlaşdırma yox, uşaq bağçası və məktəbsonrası məşğələlərdir. Bu nə pis, nə də yaxşıdır. Sadəcə olaraq, bu qadın ictimai layihələri özünə prioritet olaraq seçib və uşaqlarım təlim-tərbiyəsini isə uğurlu şəkildə başqalarına həvalə edib.

Həyatımın bu mərhələsində mənim prioritetim uşaqlarımdır. Bir çox şeyləri çatdırıram, uşaqlarım bağçaya və ya məktəbə getmir, bu mənim seçimimdir, bu mənim üçün vacibdir, lakin, bununla bərabər evim daim dağınıqdır, heç vaxt tam olaraq özümə vaxt ayıra bilmirəm və karyeram sıfıra bərabərdir.
Davamı →

Həyat bir sabun köpüyüdür

Həyat bir sənətdir. Və insanoğlu, həyatının həm sənətkarı, həm də alətidir. Özünü tam olaraq necə yaradıbsa, elə də tapacaqdır. İnsanoğlunun hazır olaraq doğulmadığını unutmayın; nə zaman doğulmuş olarsaq olaq, bizlər, yonulmamış daşlar kimiyik. Və o daşların çevriləcəyi heykəllərin gözəl və ya çirkin olacağını müəyyən edən, onları yaradan da bizlərik.

İnsanoğlu özünü həm yox etmə, həm də yenidən yaratmaq gücünə sahibdir.

İnsanoğlu özünü hər an, hər dəqiqə durmadan yeniləyər. Öz-özünü doğurması gərəkdir. Bu dayanmayan doğum sənətini bilməyənlər, çox uzun zaman əvvəl öldüklərini bilməlidirlər.
Davamı →

Kantın ədalətə yanaşması: Həqiqət özlüyündə həqiqətdir.


Mişel Sandel (Michael Sandel) “Ədalət” adlı kitabında ədalətə üç yanaşmanı təqdim etmişdir. Birinci yanaşma utilitarian baxışdır, hansı ki, ədaləti xoşbəxtliyin maksimallaşdırılmasında görür. Utilitarianlara görə bir hərəkət o zaman düzgün hesab edilə bilər ki, o hamının rifahını artırsın. Ikinci baxış libertarian yanaşmadır. Bu yanaşmaya görə, ədalət insanın seçim azadlığına əsaslanır. Azad seçimlər ədalətə aparır. Üçüncü yanaşmaya görə, ədalət insanlara mənəvi layiq olduqlarını verməkdir. Bunu Aristotel bele izah edirdi: ən yaxşı fleyta ən yaxşı fleyta ustasına verilməlidir, çünki o, buna layiqdir.
Kant (1724-1804) birinci və sonuncu yanaşmaları inkar edir. O bildirir ki, ədalət nə həzzlərin maksimallaşdırılması, nə də layiq olmaq məsələsidir. Həqiqət özlüyündə həqiqətdir. Ədaləti maraq və məqsədlərlə bağlamaq onun mahiyyətini korlamış olur. Digər tərəfədən, güclü olmaq hər zaman ədalətə layiq olmaq demek deyil. Kanta görə, ədalətin mahiyyəti daha da fərqlidir. Kant ədaləti azadlıqla əlaqələndirirdi. İnsanlar düşünə bilən varlıqlar olduqları üçün azad seçim etmək hüququna malikdirlər. Ədalətin mahiyyəti də burdan qaynaqlanır. Hər bir fərd özü üçün ədalətli olanı və layiq olduğunu daha yaxşı bilir.
 
Bəs Kant azadlığı necə izah edirdi? Kant deyirdi ki, insan öz istək və arzularının qulu olanda onun heyvandan ele bir fərqi olmur. Məsələn, bizə iki növ dondurma təklif olunur moruqlu və şokaladlı. Biz seçimimizi ağız dadımıza, zövqümüzə əsasən edəcəyik. Moruqlunu seviriksə moruqlunu, şokaladlını üstün tuturuqsa onu seçəcəyik. Kant bununla izah etməyə çalışır ki, biz bu zaman azad davranmadıq. Özümüz özümüzə tabe olduq. Digər bir situasiyanı da gözdən keçirək. Əgər dostumuz da bizimlə eyni dondurma zövqünü paylaşırsa, o zaman biz ona sevdiyi dondurmanı verib-verməməkdə azadıq. Bu zaman biz mühakimə edirik və əgər dostumuz üçün özümüzdən keçə biliriksə, ədalətli və doğru davranmış oluruq.
Bəs ədalət nədir? Kant ədaləti müəyyən etmək üçün onun mahiyyətinə (motivinə) diqqət etməli olduğumuzu deyir. Kant yazırdı:
 
Doğru nəyəsə təsir etdiyi və ya nəyisə tamamladığı üçün doğru deyildir. Doğru özlüyündə doğrudur. Hətta əgər bu doğru mənzilə çatmasına səlahiyyəti olmasa belə, əgər o, heç bir şeyə nail olmasa belə, hətta o zaman o özlüyündə həqiqət işığı kimi parlyacaqdır.
 

Bunu Kant dükan sahibi misalında izah edir. Dükan sahibi hər gün ondan çörək və süd almağa gələn balaca uşağın saflığından iki səbəbdən istifadə etməyə bilər. Birincisi, o pulun üstünü qaytarmaqla onun güvənini qazanacaq və gələcəkdə də uşağın dükana gəlməsini təmin edəcəkdir. Amma bu ədalətli hərəkət olmazdı. Ikinci halda isə, o bunu düzgünlük və vicdan prizmasından yanaşmaqla edər və bu zaman Kanta görə ədalətli davranmış olar. Müasir dövrümüzdə bir sıra biznes mərkəzləri “düzgünlük ən yaxşı siyastdir” şüarını səsləndirilər. Kant onların bununla nəyi ifadə etməsinə baxardı. Əgər onlar da dükan sahibi izahındakı kimi birinci səbəbdən bunu edirlərsə, bu ədalətli addım deyildir. Yox əgər həqiqəti üstün tuturlarsa, o zaman bu ədalətin özüdür.
 Müəllif: Günay Quliyeva

Pedaqoji anlayışlar lüğəti

A


 
ABİTURİYENT – ali və ya orta peşə-ixtisas təhsili müəssisələrinə qəbul olunmaq üçün təhsil haqqında müvafiq dövlət sənədi təqdim edən şəxs.
AVTOREFERAT – müəllifin özü tərəfindən yazılan  hər hansı elmi araşdırmanın nəticəsi.
ADYUNKTURA — hərbi təhsil müəssisəsində doktoranturaya bərabər tutulan yüksək ixtisaslı elmi-pedaqoji kadrların hazırlanması forması.
AĞIL   — insanın dərketmə bacarığının ümumiləşmiş xüsusiyyəti. Dar mənada  düşüncə ilə bağlı beyində gedən  əməliyyatlar. Ağlın xüsusiyyətləri: cəldlik,dəqiqlik, dərinlik, genişliyi, yaradıcılığı. 
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (U-Z)

ustadnamə
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında daha çox qoşma, bəzən də divani şəklində olan, məzmunca hikmə­tamiz şeir növü.
Bir ənənə olaraq aşıqlar dastana ustad­namə ilə başlayırlar. Məhəbbət dastanlarının əvvəlində, adə­­tən, üç ustadnamə verilirdi. Belә şeirlәrdə tәrbiyәvi, fəl­sәfi fikirlər yürüdülür, dünyanın vəfasızlığından, “beş­günlük” olmasından danışılır. Azәrbaycan el sәnәt­kar­larından Xәstә Qasım, Aşıq Abbas Tufarqanlı, Aşıq Әlәsgәr vә başqalarının bir çox ustadnamələri vardır.
Ələsgərin sözün yеtir nisaba,
Sərf еdənlər səbt еləsin kitaba.

Hеç namərdin adı gəlməz hеsaba,
Mərd bir olar, onda iki ad olmaz.
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (S-T)

sadə cümlə
Tərkibində yalnız bir qrammatik əsası olan cümlə.
Baş üzvlərin iştirakına görə sadə cümlələrin adlıq, müəyyən şəxsli, qeyri-müəyyən şəxsli, ümumi şəxsli, şəxssiz cümlə kimi növləri var. İkincidərəcəli üzvlərin iştirakına görə isə sadə cümlələr müxtəsər və geniş cümlələrə bölünür.
sadə söz
Bir kökdən ibarət olan və tərkibində sözdüzəldici şəkilçi (leksik) işlənməyən söz: baş, su, üç, ağ, gəl, bərk, ara, də, ah, ay  və s.
Sadə sözlərin tərkibində bir və ya bir neçə söz­­dəyişdirici (qrammatik) şəkilçi iştirak edə bilər: kitablar, yaz­dım, oxumuşdur, əşyalarımızdır və s.
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (P-R)

parafraz
yun. paraphrasis – əsərin nəql edilməsi
Oxucunun, şərhçinin ədəbi əsəri öz sözü ilə nəql etməsi. Parafrazın müxtəlif növləri mövcuddur: kiçik əsərin şərhlərlə nəqli, nəzm əsərinin nəsrlə nəql olunması, iri əsərin sadələşdirilməsi (adaptasiya) və s.
paraqraf
yun. paragraphos – yanında yazılmış
Əsərin fəs­linin məzmunca bitkin hissəsi; yarımbaşlıq; bu hissəni fərq­ləndirmək üçün istifadə olunan işarə (§).
Davamı →

Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri (M-O)

macәra әdәbiyyatı
Gözlənilməz, təhlükəli hadisələrin, sər­güzəştlərin təsvir edildiyi kəskin süjetli bədii əsərlərin məc­musu.
Əsasını macəra romanından götürüb. Macәra әdәbiyyatı mövzusuna görə müxtəlif olur: Amerika hinduları (F.Kuper, M.Rid), dəniz piratları (R.Stivenson), kimsəsiz adada həyat (D.Defo), heyvanlar haqqında əsərlər (C.London, E.Seton-Tompson) və s. Müasir dövrdə macәra әdәbiyyatına macəra romanı ilə yanaşı, elmi-fantastik və detektiv əsərlər də aid edilir. Bu əsərlərdə aydın, qüvvәtli, bütöv xarakterlәr şər qüvvələrə qarşı mübarizə aparır və adətən, qalib gəlirlər.
Davamı →