ELMLƏR NEÇƏ NÖVDÜR?


          
Elmlərin insan üçün ümumi önəmi, onların nə qədər əqli, və insanın fitri ehtiyacına uyğun olmasından asılıdır.
Elmlər, genəl olaraq 3 cürdür:
1)Sırf əqli. 2)Qismən əqli. 3)Empirik.
Sırf əqli sahələr, biləvasitə həyatın mərkəzində dayanan və insanın, varlığı dərk etməsinə və insan olmanın gərəklərini ifa etməsinə birbaşa qatqıda bulunan sahələrdir; teologiya, psixologiya, sosiologiya, fəlsəfə, politologiya və s. adlarla nisbi olaraq bölünmüş elm sahələrinin ehtiva etdiyi sferalar kimi.
Qismən əqli və 2-ci dərəcəli sahələrə isə riyaziyyat, cəbr, həndəsə və s-i (həmçinin şahmatı) misal göstərmək olar.
Empirik və 3-cü dərəcəli elmlərə isə biologiya, kimya, coğrafiya, arxeologiya, tarix, dil və s-i nümunə göstərmək olar.
Riyaziyyat, həndəsə kimi sahələrin, 1-ci dərəcəli elm olmamasının səbəbinin izahı bizə görə belədir; bu elmlər, insanın fitri gərəksinimi üçün birbaşa olaraq vacib elmlər deyildir. Çünki rəqəmlər ya da fiqurlarla bağlı hansısa məqamlar, insanın praktiki yaşamı və əqli sferası üçün heç bir boşluğu dolduracaq ünsürlər deyildir və insanın bunlara fitri bir ehtiyacı yoxdur.
(Ustad Dekartın izahı isə belədir: Əqli elmlərin ən asanı və ən konkreti, həndəsə və riyaziyyatdır və bu elmləri bilmək üçün sadəcə diqqət yetərlidir; çünki bu sahələrin mövzuları sabitdir və bu elmlərdə, təcrübə ediləcək yeni bir şey olmadığı üçün, (dərin mənada) səhv etmə (və ya düz etmə) ehtimalı da olmur).
Ümumiyyətlə çox insan, bir yanılqıya düşərək, riyaziyyatın, məntiqin təməli və əsası olduğuna və dolayısıyla da bu elmin, məntiq üçün labüd olduğuna inanır; halbuki əslində tam əksinədir; riyaziyyat məntiqin deyil məntiq riyaziyyatın təməlidir və insan zatən düşünmənin ilk əsaslarına, doğuşdan və fitri olaraq sahibdir və üstəlik də düşünmənin digər əsaslarını qurmaq üçün yeganə yol da riyaziyyat deyil və hətta ondan xeyli daha önəmli yollar vardır. Bir sözlə, məsələn iki eyni keyfiyyətlərə və zəka yapısına sahib insan götürək; bunlardan biri, bütün ömrünü riyaziyyat, cəbr kimi sahələrə həsr edirsə; digəri isə bu elmlərlə heç məşğul olmayıb, insan həyatı üçün birbaşa zəruri sahələrlə (teologiya, psixologiya, sosiologiya və s.) məşğul olursa, ikincinin birincidən daha zəki və bacarıqlı olması daha güclü ehtimaldır.
Nəticə olaraq; əslində bizə lazım olan, hansısa elmin özündən çox, DÜŞÜNMƏKdir! O düşünməni, düzdür riyaziyyat da təmin edir; lakin bu düşünmə, əvvəla məhdud xarakterli olduğu üçün, həmçinin fitri yapımıza lazım olmayan məlumatlar əsasında olduğu üçün; hər düşünmənin bizə qatqısı da az olur; lazımsız olmaqla yanaşı bir də qısıtlı olan bu riyaziyyat bilgilərindən, çox da böyük «döngələr» çıxmadığı üçün dərin düşünmə və yanılma ehtimalı da yetərincə aktual olmur.
Bütövlükdə düşüncəmizin, həyatın kiçik bir modeli olduğunu nəzərə aldıqda, yaşamımızda bizə praktiki olaraq lazım olacaq bilgilərin əhəmiyyət ardıcıllığının, eynilə düşüncəmiz üçün də eyni sıraya və önəmə malik olduğunu; məsələn bir insanın, hansısa rəqəm və ya üçbucaq fiquru barədə məlumata ya da məsələn quşların hansı yapıya sahib olduğu bilgisinə və ya filan ölkənin hansı materikdə yerləşməsi barədə məlumata ya da tarixdə hansı hadisənin baş verməsi barədə bilgiyə birbaşa olaraq ehtıyacı olmadığını söyləmək olar. Bu bilgilərin, insan üçün önəmi, mikroskopik olduğu kimi, həyatın proyeksiyası olan düşüncəmizin və dolayısıyla da zəkamızın da onlara ehtiyacı eyni nisbətdədir.
Həyatda bizə lazım olan ən vacib bilgilər, elə həyatın və yaşamın nə olması ilə bağlı bilgilərdir və bizi buna birbaşa götürəcək hər yol, birinci dərəcəli önəmə sahibdir, dolayısıyla da bu sahə və yollar, elə insan zəkası və potensialı üçün də eyni qədər önəmə sahibdir.
Müəllif: Yunis Dürüst
Davamı →

TƏHQİR VƏ TƏNQİDİN FƏRQİ

Təhqir nədir? Tənqid nədir? Təhqirlə tənqidin sərhədi harda ayrılır? Bir anlayış və ya ifadə vasitəsi, hansı meyara görə təhqir hesab olunmalıdır?
Təhqirlə tənqidin xüsusilə də bir önəmli ortaq cəhəti səbəbindən, bəzi insanlar onları qarışdırır; hər ikisi, ilk baxışda və instinktiv olaraq, yönəldilən subyektdə narahat və naxoş bir asossasiya doğurur. Başqa cür desək, təhqir də tənqid də, yönəldildiyi insanda bir zəiflik təəssüratı doğurur.
Lakin bu, aydındır ki hər ikisinin yönəldilən subyektdə narahatlıq hissi doğurması, heç də bu iki anlayışın, eyni səciyyəli olması və dolayısıyla da ikisinin də qeyri-məqbul olması anlamına gəlmir. Çünki bir şeyin, qarşı tərəfə narahatlıq verməsi, onun qeyri-adekvat olmasının meyarı ola bilməz. Məsələn bir insan, deyək ki oğrudur. Ona “oğru” deyilməsi təbii ki xoşuna getməz; amma bu, o demək deyil ki ona “oğru” demək, yanlış və ya qeyri-məqbul bir davranışdır. Və ya öz bədənini pula satan əxlaqsız bir qadına “fahişə” deyilməsi ona xoş gəlməyəcək amma bu, o anlama gəlmir ki deyilən söz səhvdir. Lakin oğru olmayan birisinə “oğru” deyilməsi ya da əxlaqlı bir qadına “fahişə” deyilməsi isə təbii ki yanlışdır.
Elə isə tənqidlə təhqirin fərqini ortaya qoyacaq tutarlı və keçərli bir meyar bu ola bilər; əgər reallığı əks etdirirsə bu, təhqir deyil sadəcə təsvir və ya tənqiddir. Əgər reallığı əks etdirmirsə və böhtandırsa bax bu, artıq təhqirdir. Beləliklə tənqidlə təhqirin real fərqi; birinin gerçəyi əks elətdirməsi, digərinin isə əks elətdirməməsidir.
Sual oluna bilər ki: “Bəs bir şeyin reallığı əks elətdirməsi və ya bir sözün düz olması onu deməyi, hər zaman məqbul qılırmı?”
Əlbəttə yox. Lakin bu, artıq başqa bir məsələdir. Həqiqət ayrı şeydir, onun nə zaman deyilib-deyilməməsi məsələsi isə tamam ayrı bir şeydir. Həqiqətin, namünasib bir yerdə deyilməsi həmin şeyi, həqiqət olmaqdan çıxarmaz.
Digər sual bu ola bilər; “Dilimizdə, daha elmi və ya daha rəsmi ifadə formaları varkən, niyə tutaq ki “fahişə” əvəzinə “əxlaqsız” və ya “düşük” əvəzinə “qeyri-ciddi” sözü işlədilməsin ki?”
Bir şeyin, qeyri-elmi olması və ya xəlqi üslubda olması, həmin şeyin istifadəsini qeyri-məqbul qılmır. Hər şey, elmi və rəsmi olmaq zorunda deyildir. Bu, ən əvvəl dilin imkanlarını qısıtlamaq deməkdir. Xüsusən də elm səviyyəsi aşağı olan bir cəmiyyətdə, elmi və rəsmi söz və ifadə vasitələri təbii olaraq az və məhdud olacağı üçün, labüd olaraq alternativlərə-xəlqi ifadə vasitələrinə tam ehtiyac olduğu açıqdır. Məsələn “zəka” ən önəmli anlayışlar kateqoriyasına daxil olduğu halda və bunu ifadə etmək üçün dilimizdə ən azı 6-7 söz bulunması gərəkən yerdə, demək olar ki 2-3 sinonimdən başqa bir kəlmə tapılmır; uzaqbaşı, “dərrakəsiz”, “zəkasız”, “ağılsız” demək olar. Elə isə buna, məsələn rus dilindəki ekvivalenti olan və cəmiyyətimizə tanış söz olan “tupoy” kəliməsini və ya ilk baxışda ürküdücü olsa belə, “qanmaz” və ya “gerizəkalı” sözlərini əlavə etmək niyə yanlış olsun ki?...Əgər cəmiyyətin əksəriyyəti, “tupoy” insanların çox az olduğunu düşünürsə və dolayısıyla da bu sözü təhqir edirsə bu, o demək deyildir ki həmin kəlimənin istifadəsi yanlışdır. Eynilə məsələn anadolucadakı “aptal” sözü, anadoluda əksəriyyət tərəfindən təhqir hesab edilir və Türkiyə cəmiyyəti, “aptal” insanların çox az olduğunu düşünür. Lakin əvvəla “aptal” deyərkən illah da “0 faiz zəkalı” və ya “100 faiz axmaq” birisi nəzərdə tutulmaya bilər. Ən müxtəlif dərrakə səviyyələri olsa da nəticədə bunları ümumiləşdirmək; “ağıllı” və “axmaq” şəklində kateqoriyalaşdırmaq, heç də yanlış deyildir.
Dolayısıyla da bir söz və ya ifadənin təhqir olmasının tək meyarı; həmin sözün cəmiyyətdə təhqir hesab olunması ola bilməz(bu, yalnız meyarlardan biri ola bilər). Düzdür məsələn elə söz var ki o tutaq ki türk dilli xalqlardan birində təhqir hesab olunduğu halda, başqa bir türk dilli ölkədə təhqir deyildir. Lakin ola bilər ki o təhqir hesab olunan şey, yuxarıda qeyd olunduğu misalda olduğu kimi, əslində sırf cəmiyyətin özünün səhv qavrayışı ucbatından təhqir hesab olunsun. Yəni camaatın nəzərində bir şeyin təhqir hesab olunması, həmin şeyin həqiqətən də təhqir hesab olunması üçün yalnız meyarlardan biri ola bilər, yeganəsi deyil.
Digər tərəfdən deyilə bilər ki; “Bir insan, başqasına sırf təhqir niyyətilə məsələn “axmaq” deyirsə, bəs onda necə?”
Bu da artıq tamam başqa məsələdir; niyyət, tamamilə qeyri-ictimai bir ünsürdür, sırf fərdidir; vicdanidir və bunun muxatabı, sırf Tanrıdır və bu, yalnız əxlaq mövzusunu ilgiləndirir. Dolayısıyla da sözün, hansı niyyətlə deyilməsini kontrol edəməyəcəyimizə görə, yalnız və yalnız o sözün özünə və subyekti əks elətdirmə durumuna baxmaq lazımdır.
Beləliklə yekun olaraq bütün bunlardan bu nəticə hasil olur ki:
1)Sözü və ifadə vasitəsini müəyyənləşdirən əsas amil, cəmiyyətin özü olsa da bu, bütün mənaların və ifadə vasitələrinin, cəmiyyətin baxışı ilə təyin olunacağı anlamını daşımır. Ola bilər ki cəmiyyət, hansısa bir məsələni səhv anladığı üçün həmin məsələni ifadəsi də səhv olsun.
2)Tənqidin niyyətinə baxıla bilməz; hansı məqsədlə deyilməsi, özlüyündə ictimai bir sorğulama predmeti ola bilməz
3)Tənqidin, eynilə təhqir kimi, yönəldiyi subyektdə narahatlıq doğurması, onun qeyri-adekvat olması nəticəsini yarada bilməz.
4)Tənqid vasitəsi olan bir sözün, qeyri-elmi və ya xəlqi üslubda olması, onun qeyri-məqbul olması sonucunu doğurmaz.
5)Hansısa ifadə vasitəsinin formasının qatı və kəskin olması da özlüyündə onun yanlış və ya təhqir hesab olunması üçün meyar ola bilməz. Zira ola bilər ki daha az qatı olan bir şey, təhqir olsun amma daha çox qatı söz isə tənqid olsun; tutaq ki yalan danışmayan birinə “yalançı” demək təhqirdir, lakin saxtakar və ləyaqətsiz birisinə, “əxlaqsız” və ya “şərəfsiz” demək təhqir deyil; baxmayaraq ki “yalançı” sözü, “şərəfsiz” sözündən daha az qatıdır.
6)Bir sözlə, tənqidlə təhqirin sərhədi yalnız həqiqəti əks elətdirib-elətdirməməsi ola bilər.
 
                                            Təhqir psixologiyası
Əlbəttə ifadə vasitəsində niyyət məsələsininin sorğulanamaz bir durum olması, təhqir faktının özünün sorğulanamaz olduğunu və ya yayğın olmadığını göstərmir.
Bəs təhqir niyə yaranır?....Çox önəmli və ciddi bir məsələ olan «təhqir psixologiyası»nın kökündə nə durur?..Niyə bir çox insanlar üçün təhqir etmək, adi haldır və təbiidir?..
Öncə bunu qeyd etmək lazımdır ki ümumiyyətlə insan, dünyaya, fitri-intinsktiv olaraq bir çox boşluqlar və məhdudiyyətlərlə gəlir. Başqa sözlə desək, insan, əvvəla zəif bir varlıqdır, güclənməsi üçün isə bir sıra faktorlar gərəkir. Bunun üçün ilk təməl şərt, mühit faktorudur. Əgər ümumi ictimai mühitin səviyyəsi aşağıdırsa və cəmiyyətin genəl zəka düzəyi məhduddursa o halda, bu cəmiyyətə daxil olmaqda olan fərdlərin də potensialının güclü olma ehtimalı zəifdir.
Digər tərəfdən genetik zəka potensialı da əgər məhduddursa onda bu iki dezavantaj, qaçılmaz olaraq zəkasız insan yaradır.
Yəni; genetik zəiflik+yetərsiz mühit=zəkasız(ağılsız) insan.
Bunu nəzərə alaraq demək mümkündür ki özəlliklə bizim toplumda, bu iki faktorun qabarıq mənfi saldosu, yetərincə yüksək fazada olduğu üçün, təbii olaraq insanlarımızın da əksəriyyəti zəkasız olacaqdır.
Və zəkasız bir insan, zəif və məhdud bir insan deməkdir. Bir kərə onu, yarımheyvan hesab etmək olar. O, heyvanlarla önəmli ortaq özəlliklərə sahibdir və fitri-instinktiv buxovların əsarətində, hər addımda və hər düşüncədə yanılmağa meyillidir. Onun üçün mühüm amillər, heyvansı və düşük meyillərdir: şəhvət, özünügöstərmə(şöhrət), pul, qəzəb, qorxu və s.
Bunlar, onun tanrısıdır. Onu, öz şəhvətinin ya da şöhrətinin əsarətindən çıxarmaq mümkün deyil. Belə bir insanda, «mən və başqaları» olgusu çox güclüdür; o, özündən başqa hər kəsi və hər şeyi, «yad” və “kənar faktor» hesab edir. Bu halda təbii ki hansısa özünə qarşı yönəldiyini instinktiv olaraq hiss etdiyi bir məqam anında, ondakı «saldırmaq» və «düşmən» düymələri hərəkətə keçir. Beləliklə də o, «düşmən» hesab etdiyi «nöqtə»yə «zərbələr» endirməyə başlayır. Bu «zərbələr» də instinktiv zərbələrdir; təhqir, söyüş, fiziki güc və s.
Başqa sözlə desək, cəmiyyətin zəka səviyyəsi azaldıqca təhqir etmə faizi də artır.
Zəkadan başqa, digər amil olan əxlaq amilini də ihmal etmək olmaz. Əxlaq, zəkanın göstərdiyi yolu izləməkdir. Təbii ki əxlaq amili, iradə və dözüm potensialına birbaşa təsir göstərən faktordur və insanın, instinktiv meyillərinə münasibətdə çox mühüm bir rol oynayır. Zəkalı amma əxlaqsız bir insanın, yetərincə inkişaf etməsi mümkün deyil. Çünki bunlar, bir-biri ilə sıx bağlıdır; əxlaq zəkanı artırır, zəka da əxlaqı(Düzdür mahiyyətcə zəka əxlaqı tam təyin edə bilsə də əxlaq zəkanı o qədər də təyin edə bilməz).
Beləliklə zəkasız və əxlaqsız bir insan, tamamilə heyvansı bir insandır. Əxlaq və ya zəkadan birisi çatışmasa o halda belə bir insan, yenə də zəif bir insandır və təhqirə açıqdır.
Başqa sözlə desək bir insan nə qədər abid, xoş niyyətli, ləyaqətli olsa da, əgər dərrakəsi zəifdirsə əvvəla onun yanılma bucağı, açıq olduğu üçün və hadisə və olayları çözə bilmədiyi üçün, hər bir məsələdə yanıla biləcəyi kimi insanlara qiymət vermədə də yanılacaqdır və dolayısıyla da təhqir də edəcəkdir. Digər tərəfdən də zatən əxlaq olsa da zəka yoxdursa; dözüm və səbrin zəif olmasının özü elə, bilərək təhqiri meydan gətirəcək səbəbdir.
Bir sözlə; təhqirdən uzaq, yəni yetkin və güclü insanlar yalnız həm zəkalı həm də əxlaqlı insanlardır; onların da nisbəti, bizim cəmiyyətdə 1-2 faizdən artıq deyildir.
Müəllif: Yunis Dürüst
Davamı →

"TƏCRÜBƏXORLUĞ”UN SƏBƏBİ

Xüsusən də bizim cəmiyyətdə, bizim insanlarda bir «təcrübə hərisliyi», bir «təcrübəxorluq» var. Əlaqəsi oldu-olmadı, hər kəs, hər məqamda «təcrübə»dən danışır. Bir «təcrübə rüzgarı”, alıb başını gedir.

Məsələn bir adam, deyək ki evliliyinin 3-cü ilindən sonra, öz həyat yoldaşı ilə aralarında soyuqluq yaranmasını, bir „təcrübə“ kimi qəbul edərək, „evlilik cəmi 3 il çəkir“ kimi bir „qanunauyğunluq“ kəşf edir.

Ya da hansısa yaşlı bir insan, öz gəncliyini, boş-boş şeylərə sərf edib deyə, „adam öz gəncliyinin qədrini qocalanda bilir“ deyə bir „aksiom“ qayırır.

Və ya kimsə, „filankəslə mən çox çörək kəsmişəm ona görə də onu yaxşı tanıyıram“ deyə bir „qayda“ düzəldir.

Əsil həqiqət isə budur ki, insanların özlərindən „təcrübə“ deyə bir şey qayırmasının ya da təcrübəni şişirdib hər şeyin fövqündə görməsinin səbəbi, elə AĞILSIZLIQdan başqa bir şey deyil!

İnsanda əgər ağıl, yetərincə yoxdursa, onun nəzərində önəmli olan şey, ağıl ola bilməyəcəyinə görə, təbii olaraq başqa bir şey olacaqdır (mütləq mənada havasızlıq mümkün olmadığı kimi, insanın önəm verəcəyi bir şey, mütləq olacaqdır).

Və ağılsızlıq da 2 səbəbdən qaynaqlanır; 1)Sırf zəkasızlıqdan qaynaqlanan ağılsızlıq. 2)Məsuliyyətsizlikdən (əxlaq zəifliyindən) qaynaqlanan ağılsızlıq.

Yəni bir insanın tutaq ki öz evliliyinin 3-cü ilində partnyoru ilə arasındakı münasibətin qırılmasını, bir „təcrübə“, bir „qanunauyğunluq“ və dolayısıyla da normal bir şey kimi qəbul etməsinin, əxlaqsızlıqla əlaqəsi bu şəkildə ola bilər; o, bir həyat yoldaşı kimi, məsuliyyətsiz davrandığı üçün və öz üzərinə düşənləri yerinə yetirmədiyi üçün, partnyoru ilə münasibəti qırılmışdır. Lakin o, məsuliyyətdən qaçaraq, problemin özündən qaynaqlanan səbəbini və özünün günahkar olmasını qulaq ardında vurub, günahkarı, başqa yerdə axtarıb aradan sivişmək istəyir; „onsuz da 3-cü ildən sonra belə olur“ deyərək, bir mənada „mənlik bir şey yoxdur, həyatın qaydası belədir“ söyləmək istəyir.

Bax bu, məsuliyyətsizlikdən (əxlaq zəifliyindən) qaynaqlanan ağılsızlıqdır.

Sırf zəkasızlıqdan qaynaqlanan ağılsızlıq isə belə ola bilər; zəka zəif olduqda təbii olaraq özünü normal idarə etmək mümkün olmadığı kimi, normal bir evliliyi idarə etmək də zatən mümkün deyildir. Xüsusən də qarşındakı insan da əgər zəkidirsə onun gözləntiləri də yüksək olacaqdır və üstəlik də arada, onu sənə bağlayacaq başqa bir amil də olmadıqda, artıq bu evliliyin idarə edilməsi, tam bir strategiya, həssaslıq və zəka gərəkdirəcəkdir.

Bu durumda da evliliyini, xoş niyyətinə baxmayaraq idarə etməyə potensialın çatmaması və bundan yola çıxaraq da, „evlilik ancaq 3 il çəkir“ kimi bir varsayıma meyillənilməsi, məhz zəkasızlığa dayalı bir „təcrübəxorluq“dur.

Halbuki əslində çox açıq-aydındır ki evlilik, əgər normal və sağlam əsaslara söykənirsə o, labüd olaraq elə əbədi də davam edə biləcəkdir. Əgər davam etmirsə demək ki tərəflərdən ən azından biri, sağlam dünyagörüş və xarakterə sahib deyildir.

Həmçinin elə yuxarıdaki 2-ci örnək barədə də eyni şeyləri söyəmək olar; „adam öz gəncliyinin qədrini qocalanda bilir“ kimi bir qondarma aksiom da elə 2 növ ağılsızlıqdan qaynaqla bilər; əqli ağılsızlıq və ya əxlaqi ağılsızlıq.

Yəni bir var ki adam, zəkalı, dolayısıyla da kapasitəli olduğu halda, öz gəncliyini və potensialını, mənasız şeylərə sərf edib sonra bilə-bilə günahı öz boynundan atmaq və özünü təmizə çıxarıb suçluluq psixologiyasından yaxa qurtarmaq üçün, bilərəkdən, şüuraltında özünə bunu inandırmağa çalışır ki, „əslində hər kəs gəncliyini boşa verir“...

Yəni bu, sırf əxlaq zəifliyindən qaynaqlanan „təcrübəxorluq“dur.

Eyni zamanda əgər bir kəs, o qədər də potensialllı və zəki deyilsə, təbii ki, gəncliyində çox da ciddi şeylər yapa bilməsi mümkün deyildir. Beləliklə də o, səmimi olaraq özünün bacarıqsızlığından  yola çıxıb „demək ki hər kəs gəncliyini boş verir“ kimi, zəka və analiz qabiliyyətinin yetərsiz olmasının gətirdiyi bir varsayıma qapıla bilər.

Halbuki çox açıq-aydın bir həqiqətdir ki insanın, gəncliyini dolu keçirməsi üçün sadəcə zəki və məsuliyyətli olması yetərlidir. Əgər bunlardan biri yoxdursa zatən gənclik, dəyərli keçə bilməz. Necə ki bütün zəki və məsuliyyətli insanlar, gəncliklərini dəyərli keçirmişlər.

Ya da elə üçüncü misalı götürək; „filankəslə mən çox çörək kəsmişəm ona görə də onu yaxşı tanıyıram“ kimi bir baxış acısı da, „təcrübəxorluq“dan başqa bir şey deyil; çünki əvvəla bir insanla “çox çörək kəsmək” ya da çox ünsiyyətdə olmaq, hələ onu tanımaq anlamına gəlmir. Bir kərə ağıl və məntiq (analiz qabiliyyəti) əgər zəifdirsə; əldəki təcrübə nə qədər çox olsa da, ondan nəticə çıxarmaq, yenə də çətin məsələdir. Digər tərəfdən də bir kəsi tanımaq üçün mütləq də onunla yaxından ünsiyyətdə olmaq və təcrübə gərəkmir; məsələn bu insan əgər indiyəqədər filan əməllərin sahibi olubsa və bunu biz biliriksə o halda onun bu vaxta qədərki əməllərindən yola çıxaraq, onunla heç ünsiyyətdə olmadan da, sırf ağıl və analiz ilə, onun necə birisi olduğunu asanlıqla bilə bilərik. Hətta ağıldan başqa bir yol da var; istər inanaq istər inanmayaq, metafizik (sezgisəl) metod da var; bir insanın sifət ifadəsi, onun bütün mahiyyətini və xarakterini özündə əks etdirir (məsələn cinayətkarların, bir qayda olaraq neqativ və mənfi yüklü sifət ifadəsinə sahib olması, bir təsadüf deyildir). Beləliklə insanların neçə faizinin bu qabiliyyətə sahib olub-olmamasından asılı olmayaraq, insanı tanımaq üçün belə bir 3-cü metodun olması da bir reallıqdır.

Yəni insanı tanımaq üçün ya da bir olayı çözmək üçün, bəzi halllarda təcrübədən daha asan və daha praktik olan, daha 2 yol da var(ağıl və bəsirət).

Di gəl ki əxlaqı zəif olan birisi, hətta zəki olsa belə, düşünməyə də tənbəlliyi olan birisidir və ən saçma şeylərə də bəzən inana bilir. Odur ki indiki halda o, ağlına əziyyət verməyərək, və (şüuraltında həsəd hissinin də təsiri ilə) başqalarının da „ağlının işləməsini istəməyərək“, bir insanı tanımaq üçün mütləq onunla yaxından ünsiyyətdə olmaq gərəkdiyinə özünü qapdırmış ola bilər.

Eyni zamanda bu yanılqı həm də əqli zəiflikdən də qaynaqlana bilər; zəkası zəif olan birisi üçün zatən ağıl qüvvəsi işləmədiyi üçün, o, özündə olmayan bir qüvvənin potensialı barədə də təsəvvür sahibi ola bilməz və beləliklə də onun üçün həyatda yeganə prinsip, zatən yalnız „başın daşdan-daşa dəyə-dəyə öyrənilməsi“ (təcrübə) ola bilər.

Bir sözlə, insanların və özəlliklə bizim toplumun, çıxarsama və analizə qapalı olmasının və „təcrübəxorluğ“unun səbəbi, elə ağılsızlıqdan başqa bir şey deyildir (əxlaqi və əqli ağılsızlıq).

Bir kərə bu, aydındır ki təcrübə, ağıldan daha önəmli ola bilməz; əgər kiminçünsə önəmlidirsə demək ki o, ağılsız olduğu üçün, özündə olmayan şeyin təsirini də hiss edə bilmir...

 

Yunis Dürüst


Davamı →

DƏLİLXORLUQ

Bir çoxları, “Polemikalar, dartışmalar, bütün hallarda faydalıdır. Çünki bu halda həqiqətlər ortaya çıxır. Beləliklə fikirlər ortaya qoyulmalı, hər kəs öz dəlilini gətirməlidir” kimi bir düşüncədədirlər. Halbuki bu fikir, əvvəla bu anlama gəlir: “İnsanların hamsında ya da ən azından həlledici qismində, universal(güclü) ağıl deyə ümumi bir sistem vardır və beləliklə də hər kəs, eyni qədər həqiqəti görə bilər”.
Bir kərə bu önmühakimənin özü yanlışdır. Çünki əvvəla doğrudan da insanların hər birində və ya çoxunda, ümumi və yetkin bir ağıl sistemi olsaydı zatən ən birinci elə tarixdən bəri, az qala hər bir məsələ və istiqamətdə, fərqliliklər mövcud olmazdı. Məsələn adicə elm və ya fəlsəfə məvhumunun özünün nə olduğu barədə hər kəsin qəti olaraq görə biləcəyi vahid bir təsəvvür və ya konsensus yoxdur.
Çünki əvvəla insanların heç də hamsı, həqiqətləri dərk edəcək gücdə deyil digər tərəfdən də dərk edəcək gücdə olanların belə, heç də hamsı onu qəbul edəcək yapıda deyillər. Belə olduğu halda da hansısa bir məsələdə ortaya nə qədər dəlil qoyulsa belə, nəticədə hər kəsin dəlili, onun öz ağlının və əxlaqının məhsulu olacağına görə; kimsi ya ümumiyyətlə anlamadığı üçün kimsi də sırf öz mənafeyinə xoş gəlmədiyi üçün öz dəlilində və fikrində israr edəcəkdir ki bu da insanların mütləq çoxluğu deməkdir. Bu mütləq çoxluğun da, bütün ciddi və geniş çaplı polemikalarda önəmli rol oynacağını nəzərə aldıqda bu aydınlaşır ki ən azından böyük həqiqətlərin ya da əqli faktların müzakirəsi zamanı, əksər hallarda reallıqlar ortaya çıxa bilmədiyi kimi, əksinə sağduyusuz çoxluğun fikrinin daha ön plana keçməsi, daha güclü ehtimalı təşkil edir. Beləliklə bir polemika zamanı, həqiqətin ortaya çıxmasından çox, onun daha da ört-basdır edilməsi ehtimalı daha güclüdür.

Sadəcə olaraq məsələ budur; hansısa fikirlə qarşılaşdıqda, həmin fikirdən bir etkiləşim və təsir ala bilməyən və o fikri, ağlına otuzdura bilməyən (ağlı yetməyən) insanlarda; o fikrə qarşı, instinktiv bir aqressiya və əks-təsir yarana bilir. Onlar, həmin fikrə ulaşa bilməmələrinin səbəbinin özlərindən qaynaqlandığının fərqində olmadıqları kimi, bu ulaşılamama durumunun kökünü məhz xarici aləmdə və obyektin özündə axtarmağa meyilli olurlar; beləliklə də o fikrin, bir əsasa və bir anlama otura bilmədiyi fikrinə qapılaraq; təbii olaraq bu durumda ola biləcək ən yaxın ehtimallı yanılqıya-təcrübəxorluğa meyillənirlər; «bu fikri hansı əsasla irəli sürürsən», «dəlilin nədir» ya da; «heç bir araşdırma aparmadan (təcrübə keçirmədən!) özündən bir şeylər uydurursan» kimi düşüncələr, məhz qavrama zəifliyinin, instinktiv boşluqların  və ya məsuliyyətsizliyin sonucudur. İnsanlar, irəli sürülən hər hansı bir fikirdə, bir məna görə bilmədiyi zaman bunu, məhz fikrin özündən bilir və fikirdə məna tapa bilməmələri də son nəticədə onlar üçün; o obyektdə yəni fikrə münasibətdə, bir «gücsüzlük» effekti yaradır; və «güc» və "şou" axtarmağa meyillənib, «təcrübə» ya da «dəlil» tələb edirlər...
Halbuki bunlar açıqdır: 1)Əvvəla heç də hər şeyin, birbaşa açıqlaması yoxdur. 2) Bir müəllif, bir fikri, ətraflı izah etməyə borclu deyil. 3)Ümumiyyətlə «hansısa fikrə mütləq dəlil lazımdır» deyə bir şey də yoxdur.
Məsələn mən deyirəm ki 5 dəqiqə sonra zəlzələ olacaq. İndi əgər həqiqətən də mən bunu deyərkən güvənilir bir qaynağa ya da içsəl bir duyuma və keçərli bir hissə (sezgi) əsaslanıramsa lakin bunu təbii olaraq açıqlaya və təməlləndirə bilmirəmsə və ya bunun elmi bir açıqlaması yoxdursa; onda mənim, o fikri irəli sürmüş olmağım, (buna bir dəlil olaraq nəyisə göstərə bilməsəm belə) məntiqsiz və ya saçmadırmı?...
Reallıq budur ki nəinki hansısa bir fikri, tam əsaslandırmadan irəli sürmək, hətta heç bir əsaslandırma olmadan irəli sürmək belə, özlüyündə yanlış və ya anlamsız bir şey deyildir. Əgər bir fikri, əksəriyyət anlamırsa ya da hətta heç kim belə anlamırsa belə, yenə də bu fakt, o fikrin, irəli sürülmə haqqını keçərsiz qılmır və ya onu önəmsiz etmir.
Sadəcə olaraq ortaya atılan hansısa yanaşma, hətta əsaslandırılaraq irəli sürüldükdə belə, ona qarşı əks təpkilərin olacağı açıq və netdir. Çünki insanların mütləq əksəriyyətində ya ümumiyyətlə ağıl yoxdur ya da ağıllarını dondurublar. Belə olan halda; hisləri aşan və məntiqə toxunan hansısa bir fikir, məntiqini toxunulmaz və passiv saxlamaq istəyən insanlarda narahatlıq və əks təsir yaradır; ya da ümumiyyətlə ağlı olmayan insanlarda, anlamaqda zorlandıqları şeyə qarşı ikrah oyadır.
Və nə qəribdir ki rasional mütəfəkkirlərə, tarixən «masabaşı (stulüstü) filosoflor» və onların fikirlərinə də «masabaşı düşüncələr» deyilməsi də təsadüf deyildir; bu, eynilə «hardan çıxardırsız bunları, heç bir təcrübə aparmadan, heç bir iş görmədən, müşahidə aparmadan, masa başında oturub çalışmaqla, yazmaqla bu iş olmaz» kimi bir şüuraltının sonucudur...

 

Yunis Dürüst


Davamı →

Dekart və Zəka

Ustad Dekartı oxumağın və düşünməyin önəmi, son dərəcə böyükdür; hətta o qədər ki, onu anlamamaq, ondan faydalanmamaq mənasını daşımır. Çünki insanda doğuşdan ümumi təməli bulunan potensial zəka və düşüncə sxemlərini maksimal səviyyədə qurub düzənləmiş olan bu mütəfəkkirin təsvirini; cizdiyi və insanlara göstərdiyi bu qəlib və çertyojlari, şübhəsiz ki zəka və bilgi səviyyəsindən, başqa sözlə düşüncə mexanizminin nə qədər formalaşmış olmasından asılı olaraq hər kəs fərqli nisbətdə anlasa da, ən minimal səviyyədə təsvirə sahib olan zehinlər belə, ona göstərilən mənzərədə, nəyin nə olduğuna dair, əvvəlkindən daha aydın bir təsəvvürə sahib ola bilirlər. Bu, eynilə buna oxşayır; bir binanı və onun çertyojunu götürək; potensial olaraq bir binanın necə ola bilməsi barədə bizdə ümumi bir qənaət, doğuşdan var. Yəni bina və ya ev deyə adlanan nəsnənin; aşağı-yuxarı mütləq bir özülü, həmçinin divarları olmalı, daha sonra işığı buraxması üçün də arakəsmələr bulunmalı və yuxarısı da yağıntıya qarşın, örtülü olmalı və s.

Bunu, dünyaya gələn hər kəs avtomatik olaraq, yəni heç bir əlavə bilgiyə və təcrübəyə ehtiyac duymadan dərk edə bilər. Lakin sözügedən, əgər mükəmməl və ustaca qurulmuş (və ya qurulması gərəkən) bir bina isə onun sxemini əlbəttə özlüyündə və asanlıqla qurmaq mümkün deyil. Bunun üçün bizim 2 şeyə ehtiyacımız var; 1-cisi struktural və mükəmməl bir bina çertyoju və təsviridir. Lakin bu, hələ yetərli deyil. Binanın çertyoju və quruluşunu çözə bilsək belə, onu qurmaq üçün bizə lazım olacaq hissələrin (özül, pəncərə, divar, dam və s.) xassəsi (davamlılığı, bərkliyi və s.) başqa sözlə kimyəvi tərkibi barədə da yetərli bilgiyə sahib olmalıyıq.
Bax, yüksək düşüncə və zəka sxemi də eynilə belədir. Bizim bunun üçün, 2 bir-biri ilə sıx bağlı amma mahiyyətcə bir-birindən ayrı olan şeyə ehtiyacımız var:
1)Məntiq. 2)Savad.
Bayaqkı analogiyanı davam etdirsək; məntiqi; bir binanın quruluşu və onu təşkil edə biləcək hissələr (özül, divar, dayaq, pəncərə və s.); savadı isə binanı təşkil edəcək olan bu hissələrin tərkibi, kimyəvi quruluşu, xassəsi şəklində təsvir edə bilərik.
Baxmayaraq ki məsələn bir divar ya da pəncərə (şüşə), özlüyündə elə konkret bir kimyəvi birləşmənin sonucudur, amma nəhayətdə o, ayrı bir ünsür və anlayışdır. Məntiqlə savadın fərqi də belədir; məntiq elə savaddan təşkil olunub amma özlüyündə ayrı bir anlam və nəsnədir.
Beləliklə sadə bir binanın necə olmasını və hansı quruluşa sahib ola biləcəyini biz fitri olaraq təsəvvür edə bilərik lakin əgər bizə lazım olan, qaba və ümumi bir bina anlayışından daha çox, mükəmməl və düzənli bir sənət əsəridirsə və bunun üçün əgər bizim struktural və kamil bir bina barədə təsəvvürümüz yoxdursa, yəni zəka sxemimiz, formalaşmış deyilsə; nə qədər savadlı olsaq da yəni binanı təşkil edə biləcək hissələrin kimyəvi tərkibi və xassəsi barədə nə qədər detallı və zəngin məlumata sahib olsaq da bu, ümumi bina anlayışımıza praktik bir fayda gətirməyəcəkdir.
Bax, Dekart, insana, məhz birbaşa olaraq binanın potensial sxemi barədə bir görüntü və təsəvvür verir. Və kimdə, mövcud bina təsəvvürü nə qədər güclüdürsə Ustadın verdiyi bina sxemi təsəvvürünün, ona faydası və qatqısı da daha çox olur. Təbii ki pritimiv təsəvvürü olan birisinə göstərilən bu mürəkkəb bina çertyoju, bina tikmək üçün heç bir halda köməklik etməyəcəkdir. Lakin müəyyən həddə qədər təsəvvürləri və bir məntiq özülü olan insana isə bu, tam köməklik edəcəkdir(Amma əlbəttə istənilən halda bu çertyoj, hər dəfə ona baxdıqda bizim bina təsəvvürümüzə müsbət təsiri olacaqdır; Dekartı oxumaq bütün hallarda dəyərli və önəmlidir).
Dekartın ümumi təsiri, bizdəki bu fitri düşüncəni gücləndirir; həyat, əslində sahib olduğu genişlik qədər, növ və fərqliliyə malik deyildir; həyatda heç də hər şey, ayrı-ayrı növ və subyektlər deyildir; əksinə, əslində həyatda cəmi bir neçə çeşid subyekt və ya ölçü vardır; məsələn eynilə uzunluq və en, ya da mənfi ədədlər və müsbət ədədlər kimi. Ya da örnək üçün, rəng kateqoriyaları (sarı, yaşıl, qırmızı) sonsuz sayda olmadığı kimi əslində həyatdakı hər bir şey də özlüyündə bir ya da (bir neçə) meyar üzrə qruplaşmışdır; hər şey, mütləq ki hansısa kateqoriya və meyara daxildir. Və biz əgər həyatdakı kateqoriyaların nə olduğunu, nədən ibarət oldugunu bilsək, qarşımızdakı subyekt ya da anlayışların da nə olduğunu və hansı kateqoriyaya daxil olduğunu bilə bilərik; dolayısıyla da özlüyündə bir anlayışlar sistemi və düzümü olan həyatın özünü də tam çözə bilərik.
Gerçəkdən hər şeyin mütləq bir kontekstə və ya da bir növə aid olduğunu ən azından sezgisəl olaraq bir çox insanlar görə bilir; məsələn elə ən əsas subyekt olan insan adlı canlı, sayca dünyada milyardlarca olsa da prinsipcə insan növü və onun keyfiyyət fərqi, heç də bu qədər qalabalıq və çox deyildir; əslində tutaq ki 7-8 növ ya da uzaqbaşı 30-40 növ insan vardır; hansı ki bir çox insanların, aralarındaki digər fərqliliklərə baxmayaraq, üz ifadələrindəki çalarların son dərəcə oxşar olması (məsələn cinayətkar insanların üz ifadələri arasındakı oxşarlıqlar, digər insanlarla onların arasındakı oxşarlıqdan bariz bir şəkildə çoxdur) bunun sonucudur və bu, çox çarpıcıdır. Bu, onların əslində elə eyni və ya oxşar tipə aid olmalarından qaynaqlanır.
Ya da digər misallar da çəkmək olar. Məsələn dünyadakı dövlət və məmləkət başçıları, əgər yaxşı insan deyillərsə və qarşılarında maneə yoxdursa hamsı bir qayda olaraq elə eyni xəstəliyə yoluxurlar və eyni yolu gedirlər. İstər Bəşər Əsəd və ya Qəddafi olsun istər Pinoçet, istər Hitler ya da Stalin olsun və hansı millətə, irqə, yerə, zamana və s. aid olursa olsun, onların, əksi bir istiqamətdə hərəkət etməsi, sıfır ehtimalıdır. Beləliklə bu tip insanlar, daha hakimiyyətə gəlmədən öncə onların sonrakı dönəminin necə olacağını asanlıqla bilmək olar.
Bütövlükdə biz həyatdakı kateqoriya və ölçülərin hamsını və tam şəkildə çözə bilsək əslində bütün olay və anlayışları da aid olduqları sxemə oturda bilərik və beləliklə qurduğumuz bu düzgüyü, bir-bir və ardıcıl toxuduqca, bütün həyatı və hər şeyi olduğu kimi, elə gələcəkdə baş verə biləcək, və istər fərdi çapda istərsə də qlobal miqyasdakı, bəşəriyyət üçün çox mühüm olan hadisə və tendensiyaları da əvvəlcədən görə bilərik.
Bunun üçün də bizə, hansısa nəqli və empirik bilgi və ya fikirlər deyil, biləvasitə düşüncəmizə və əqli gərəksinimizə yönələn koqnitiv və məntiqi element və görüşlər lazımdır; Dekartınkı kimi.
 
                                                                                                                                                                                                     Yunis Dürüst, düşünür
Davamı →

Zəkanı, yaddaşı və diqqəti məşq etdirməyin 7 üsulu

Öz bacarıqlarını genişləndirmək üçün heç də başını keçəl qırxdıraraq Tibetin şəhər kənarında monax olmaq və ya şübhəli özünü təkmilləşdirmə kursuna yazılmaq mütləq deyil. Məsələn, əldə adicə balaca xatırlatma işarələri qoymaq yaddaş texnikasının daha məhsuldar növüdür.  
Yaddaşın, müşahidə qabiliyyətinin, məntiqin və təxəyyül qabiliyyətinin inkişafı üçün sizə bir neçə faydalı məşq üsulu təqdim edirik. Bu kiçik məşqləri digər işlərdən ayrılmadan da həyata keçirmək olar.
Davamı →

DEKART NƏDƏN İNSANLARA CƏLBEDİCİ GƏLMİR?

                    

Kimsə bunu düşünübmü; Dekart niyə insanlara maraqlı görünmür?...Nədən bu qədər önəmli işlər yapdığı halda və demək olar ki dünyanın və düşüncənin taleyini təkbaşına dəyişdirə biləcək bir fəaliyyət və nəticə ortaya qoyduğu halda və dolayısıyla da bütün dünyada ən üst səviyyədə diqqət və rəğbət görməsi gərəkən bir səciyyə ehtiva etdiyi halda, Dekart və onun yaratdığı fenomen, faktiki olaraq hətta 2-ci dərəcəli bir diqqət və ilgi kəsb edib-etməməsi belə mübahisəli olacaq dərəcədə qeyri-adekvat bir ümumi qavrayış və təsəvvürə sahibdir?...

Belə bir anlamlı və önəmli bir olay, təsadüf olamayacağı kimi(çünki milyardlarla insanın və örnəkləmin olduğu bir durumda təsadüf olamaz), bunun, mütləq ki konkret və mühüm səbəb və ya səbəbləri vardır.

Elə isə bu səbəbləri düşünək; nədən dünyanın elm, düşüncə və əql məhvərini yerindən oynadacaq dərəcədə böyük buluşlar və görüşlər ortaya qoya bilmiş, sözün tam mənasında dahi bir insan; hətta elmə ilgi duyan ya da özünü elmə yaxın hesab edən insanların nəzərində belə, ən azından, olması gərəkənə yaxın bir alqı və marağa belə, məzhər olmamaqdadır?

Bizim fikrimizcə əsas səbəblər bunlardır:

Hər şeydən öncə, insanların mütləq əksəriyyəti, əxlaq və bəsirətdən uzaq olduğu kimi, elə əslində elm, əql və düşüncədən də, o qədər olmasa da, bir xeyli dərəcədə uzaqdırlar. Hətta “inkişaf etmiş”, “öncül” ya da “elmdə çağ atlamış” deyə tanımlanan ölkələrdə belə, toplumun həlledici və əhəmiyyətli qismini, ağıllı və əxlaqlı insanlar təşkil etmədiyi kimi, bütövlükdə cəmiyyəti idarə edən və ona təsir edən həlledici amil də elm və bəsirət deyildir(Bir kərə ağıl və bəsirət nə qədər bir-birindən ayrı element olsalar da, bütövlükdə insan və cəmiyyət üçün, bunlar vahid bir dinamika və tendensiya təşkil edirlər; çünki zəka olsa belə, bəsirətin olmaması, ağlı və doğru qərar vermə  potensialını da məhdudlaşdıran amildir).

Dolayısıyla da bütün toplum nəzdində əgər hərəkətverici və təməl dinamika, sağduyu deyilsə; məsələn filan içkinin ya da filan şeyin, açıq-aydın ziyanlı olması bilindiyi halda, mütləq əksəriyyət, həmin şeydən istifadə edirsə və instinktivliyə məğlub olursa; zahiri ləzzət(1), başqalarında görmək(2) və öyrəşmək(3) faktorlarının birləşib yaratdığı “xarici müqavimət mərkəzi”ni yenə bilmirsə; o halda zatən digər və çox daha mühüm məsələlərdə də bütövlükdə, ictimai olaraq insanların kütləvi yanılqı və qəflətlərə düşəcəyi də açıq və təbiidir.

Beləliklə də məsələn; zəki və məlumatlı bir insan, zərərli bir içəcəyi qəbul edib; nəticədə uyuşub, bu günkü plan və rejimini asanlıqla pozmağa səbəb olacaq bir qərarı verə bilirsə və bu durum, təsadüfi deyil də geniş yayılmış bir haldırsa; çox asanlıqla bütün məsələlərdə və hətta həyati məsələlərdə də eyni halın olması, tamamilə realdır(hətta fraqmental keyliklərin elə özünün belə, böyük keyliklərə səbəb olması qaçılmazdır).

Amma ən əsas olaraq zəka faktoru, çox daha önəmlidir; zəkiliyə və əqliliyə meyilli olmayan bir insan üçün, labüd olaraq ümumi həyati və varoluşsal tendensiya da məhz əqlilik deyil də nəqlilik olacaqdır; o, hadisələrin və məsələlərin mahiyyətinə deyil də zahirinə önəm verən biridir; onun nəzərində, filan hadisənin niyə və nə səbəbə olması deyil də, sadəcə olması mühümdür.

Təsadüfi deyil ki, elə elmə yaxın olan (və ya belə olduğu varsayılan) insanların təsəvvüründə önəm kəsb edən “filosof”, “düşünür” və ya “alim”lər də, daha çox məhz nəqli olanlardır; filan hadisə və ya məsələ barədə fikirlərini bildirib də o hadisənin uzaqbaşı yalnız bir-iki alt qatına enən, və həlledici çoxluğu təşkil edən “filosof” və “alim”lər reallığının səbəbi də elə təməl olaraq zəkasızlıq və ya bəsirətsizlikdən qaynaqlanır(ya bunu edə bilmirlər-zəki deyillər; ya da etməyi önəmsəmirlər-bəsirətli deyillər).

Beləliklə zatən əqliliyin deyil də məhz nəqliliyin, təməl dinamikanı təşkil etdiyi bir elmi və fəlsəfi ədəbiyyat və irs reallığının mövcud olduğu bir şəraitdə, insanların da, (nə qədər elmli olsalar da) hər zaman ilk seçənəyi, refleksiv olaraq, onlara rahat olan nəqlilik olduğu üçün, nəticədə elm adına əslində qeyri-elmi; və əql adına nəqli bir bilik və donanım kimi bir ümumi mənzərə yaranmış olur.

Dekart isə nəqli deyil də əqli (özü də ən yuxarı həddində), anlayış və buluşlar ortaya qoyan bir düşünür olduğu üçün; onun bu məntiqi, dərininə(intensiv) və əqli irsinin, insanları zatən instinktiv olaraq zorlayacaq və onları, “çətinə salacaq” bir mahiyyəti söz konusudur. Bu çətinlik və dərinliyə tab gətirmək üçün isə ən əvvəl təbii olaraq, dərinliyə və əqliliyə tam meyilli olmaq gərəkdiyi kimi, həm də səbr və istək(dolayısıyla da məsuliyyət və bəsirət) də vacib amildir. Məsələn ortalama bir nəqli düşünürün, ortalama bir kitabına sərf edilən zehni və biloji səy və enerji, demək olar ki Dekartın bir əsərinin, uzaqbaşı bir neçə səhifəsinə sərf edilənə bərabərdir. Dolayısıyla Dekart, özlüyündə insan üçün bir “başağrısı”, “çətinlik” və “mübarizə” anlamını daşıyır. Zatən bu, o deməkdir ki, ona maraq və həvəs göstərib də bu ilgisi və həvəsi, çox keçməmiş, mənfi və əks-duyğuya çevrilənlərin həm ümumi sayı yetərincə çoxdur həm də ümumilikdə filosof və elm və fəlsəfə maraqlıları içində onların faizi, olduqca böyükdür.

Ümumiyyətlə, daha böyük və insan həyati üçün daha mühüm seçim anlarında; indiki halda isə elm, əql və dolayısıyla da insanın həyatı üçün ola biləcək ən önəmli müsbət dəyişim yarada biləcək bir situasiyanın qərar məqamında, düzgün seçim etmək; təbiəti etibarilə insan üçün daha çətin və daha ağır bir qərar deməkdir; dolayısıyla da məsələn siqaret asılılğını tərk etmək, Dekartın dühasının fərqinə varmaqla müqayisədə çox asan bir problemdir; insan üçün belə inqilabi bir sonuc doğuracaq bir qərarın oluşması, təbii olaraq çox daha ciddi və mühüm faktorları və şəraiti qaçılmaz etdiyi kimi, insanın daha böyük dəyişimini və təkamülünü gərəkdirir.

Digər önəmli bir səbəb də; vərdişkarlıq, adət faktorudur; onillərdən, hətta yüzillərdən bəri məhz belə formalaşmış olduğu üçün, bu alışqanlığın davam etməsi, zatən ümumi ictimai nəzər və şüurda öz məcrasında gedəcək olan bir tendensiyadır; necə ki məsələn rüşvətin yayğın olduğu x bir toplum, onunla eyni xarakter və səviyyəyə sahib olan amma rüşvətin az yayğın olduğu y bir toplumla müqayisədə; deyək ki 10 və ya 20 il ərzində o toplumdan bariz bir şəkildə daha çox müqavimət və səy göstərsə belə, bu müddətdən sonrası üçün, y toplumdan daha az bu mərəzə yoluxmuş durumda olması, zəif bir ehtimalıdır.

Bəli, qismən genetiksəl amma əsas olaraq da metodiki olaraq cəmiyyətlərin düşüncə və davranışları, vərdişkarlıq və alışqanlıq kəsb edir.

Amma ümumi aspektdən yanaşdıqda, Dekart fenomeninin, insanların nəzərində və qavrayışında, lazımı və adekvat qarşılığı bula bilməməsi reallığının təməl səbəbi, elə zəka və bəsirət amili, əsas olaraq da zəka elementindən başqası deyil.


                                                                                                                                                                                                Yunis Dürüst, elmi tədqiqatçı


Davamı →

İNSANI TƏYİN EDƏN, ƏXLAQ VƏ ZƏKADIR!

İnsanın sifətində və üz ifadəsində baxmayaraq ki, hər bir xüsusiyyət və detal ifadə olunur amma ümumilikdə götürəndə simada, 2 təməl və müstəqil xətt görünür: zəka və əxlaq. Onların iki ayrı xətt kimi görünməsi; zəka və əxlaqın, -bir-biri ilə nə qədər sıx bağlı amillər olsalar belə, -bir-birindən ayrı olmasının sonucudur.
Və insanın bütün şəxsiyyətini, təbiətini, potensialını təyin edən məhz bu 2 parametrdir. Bir insanın təbiəti və potensialı zəifdirsə, bu, mütləq ki əxlaq və ya zəkanın ikisindən biri və ya hər ikisinin zəif olmasından qaynaqlanır.
Və insanda hakim olan 2 təməl varoluşsal dilemma, içgüdü var; haqlılıq və güclülük. Başqa sözlə desək; ya haqlını güclü hesab etmək ya da güclünü haqlı hesab etmək. İnsanın bütün mahiyyətini, düşüncəsini, qərarlarını, davranışlarını məhz bu dilemmadan hansı birininin üstünlük təşkil etməsi təyin edir. İnsan, hər an və hər məqamda, bir şeyi; ya güclü və haqlı hesab edir, ya da gücsüz və haqsız hesab edir. Məsələn bir qərar verirsə həmin qərarı verməsinə səbəb, o qərarı, düzgün(haqlı) hesab etməsi olduğu qədər, həm də «güclü» hesab etməsidir.
Bir insan, əgər həm zəkalı həm də əxlaqlıdırsa(yəni tam və yetkindirsə) onun təbiətindəki basqın və üstün olan təmayül, mütləq ki məhz «haqlının güclü olması» şəklindədir. Yox, əgər bir insanda əxlaq və ya zəka zəifliyi varsa; onun üçün basqın olan meyil, məhz «güclünü haqlı hesab etmək» şəklində olacaqdır.
Məsələn deyək ki, küçədə bir nəfər qoluzorlu, məzlum bir insanı döyürsə; zəkalı və əxlaqlı insanlar, bu hadisədə mütləq ki, məhz məzlumu, haqlı (və güclü) hesab etməyə meyillidirlər(hansı ki, olması gərəkəndir). Lakin zəkası və ya əxlaqı zəif olan insanlar üçün isə bu keçərli deyil; onlar, bu olayda, daha çox məhz döyəni, qoluzorlunu, güclü (və haqlı) hesab etməyə meyillidir ya da ən azından döyüləni, məzlumu, açıq və bariz şəkildə haqlı (və güclü) hesab etmirlər(Məsələn bizim cəmiyyətdə yayğın olan «günah, həmişə döyüləndə(öləndə) olur» qavrayışı, məhz cəmiyyətimizin ümumi təbiətinin(əxlaq və zəkasının) zəif olmasından qaynaqlanır).
Lakin zəkası zəif olan bir insanın, məzlumu haqlı hesab etməməsi (ya da yetərincə hesab etməməsi) nə qədər təbii bir durumdursa, zəkası güclü olan bir insan üçün bu, qeyri-təbiidir və eyb anlamına gəlir. Başqa sözlə desək, zəkası zəif olan bir insana, Allah, zatən haqlını güclü hesab etmək dürtüsü verməyib ya da yetərincə verməyib (odur ki buna görə o qədər də məsuliyyət daşımır) lakin zəkalı bir insan üçün isə məzlumu haqlı hesab etməmək, başqa cür desək, daha çox məhz zalımı haqlı hesab etmək, kəsinliklə eybdir və bu, biləvasitə onun əxlaqsız olması səbəbindən baş verir.
Bir örnəklə, fikrimizi aydınlaşdıraq.
Məsələn bütün dünya nəzdində geniş tanınmışlığı olan və milyonlarla insanın bildiyi A.Hitler və ona olan münasibət, çox çarpıcı bir örnəkdir.
Bütün dünyada milyonlarla adam(o cümlədən də bizim cəmiyyətin mühüm bir qismi), Hitleri tanıyır və onun, milyonlarla insanın ölməsinə, şikəst olmasına səbəb olan, bəşəriyyətin qatili bir kəs olduğunu bilir. Lakin buna baxmayaraq onu tanıyanların çox önəmli bir qismi, onu, mənfi deyil də daha çox məhz müsbət (güclü və dolayısıyla haqlı) birisi olaraq qavrayır.
Yəni bir tərəfdən onun zalım və neqativ birisi olduğunu bilirlər lakin digər tərəfdən də onu pozitiv olaraq qəbul edirlər. Bu, təzad və ziddiyət, məhz fitri-ruhi və təbiət zəifliyindən yəni əxlaq və ya zəka zəifliyindən qaynaqlanır.
Hitleri müsbət (güclü) hesab edən zəkasız insanların onu müsbət hesab etməsi, hələ əxlaq zəifliyi anlamına gəlmir, çünki zatən zəkasız insanı, Allah belə yaradıb; haqsızı zəif hesab etməyə, fitrətən tam meyilli deyil.
Lakin Hitleri müsbət hesab edən zəkalı insanlar üçün bu, birbaşa eybdir və bu, biləvasitə əxlaq zəifliyindən qaynaqlanır.
Belə bir nəticəyə gəlmək olar: ortalama olaraq bir insan, Hitleri müsbət hesab edirsə, bunun səbəbi, ya zəka ya da əxlaq(ya da həm zəka həm də əxlaq) zəifliyidir. Əgər Hitleri müsbət hesab edən, zəkalı birisidirsə; demək ki onun əxlaqsız olma ehtimalı yüksəkdir. Yox əgər bu, əxlaqlı birisidirsə; o zaman onun zəkasız olma ehtimalı yüksəkdir.
Bir sözlə, insanı idarə və təyin edən təməl 2 özəllik, məhz əxlaq və zəkadır. Və insanın varoluşsal balansını-«haqlı və güclü dilemması»nı və bütün həyatını, yaşamını, düşüncə və davranışlarını bəlirləyən də məhz onun əxlaq və zəka durumudur.


Qeyd 1.  Zəka; bir çoxlarının düşündüyünün əksinə savad, bilik demək deyil; bilikdən istifadə etməkdir. Savadsız bir insanın da zəki olması mümkündür. Zəka, qismən doğuşdan gələn, qismən də sonradan qazanılan bir bacarıqdır.
Qeyd 2.  Əxlaq; bir insanın zəka potensialının ona imkan tanıdığı ölçüdə; anladığı həqiqətlərə və faktlara nə qədər əməl etməsidir. Daha zəki olan insanlar, daha çox şey anlaya bildikləri üçün təbii olaraq, cavabdeh olduqları əməl və sorumluluq dairəsi də daha genişdir. Zəkadan fərqli olaraq əxlaq, tam olaraq insan öz iradəsindən asılıdır.


Davamı →